Afscheid / Adieu Madame

Vandaag begraaft Parijs zijn gravin. Prinses Isabelle d'Orleans was 92 jaar lang de hoop van de Franse monarchisten. Zelf streefde ze niet naar de troon. Een rode loper was genoeg.

Vandaag wordt Madame begraven. Ach, Madame. Moeder van de Franse adel, kaarsrechte afstammelinge van Louis-Philippe, de laatste koning der Fransen. Voluit heette zij prinses Isabelle Marie Amélie Louise Victoire Thérèse Jeanne d'Orléans-et-Bragance, maar de Europese aristocratie herdenkt haar vandaag als Madame. Zij is het die, áls in Frankrijk de monarchie was hersteld, koningin zou zijn geweest. Als. Ze heeft het in haar tweeënnegentig veel bewogen levensjaren niet mogen meemaken, op de dag dat zij wordt bijgezet in de koninklijke kapel is Frankrijk nog steeds een republiek.

De blauwbloedige rouwstoet die Madame vanmiddag naar haar laatste rustplaats begeleidt, kan het alleen maar betreuren: de kans dat de monarchie ooit nog terugkeert, is met haar verscheiden weer een stukje kleiner geworden.

Monarchisten zijn gek op stambomen, daar houden ze zich aan vast. Na de plechtigheid vanmiddag, tijdens wat de normale mens kent als het 'koffie en cake-moment' van een begrafenis, zullen ze het daarover hebben: de takken en vertakkingen in het huis van Orléans. Was koning Louis-Philippe nou háár betovergrootvader of die van haar man? Madame's moeder, was dat gravin Dobrzenski of gravin Kottulinski de Kottulin? En wat doen al die Duitsers hier? De eerste vraag is makkelijk: het bloed van Louis-Philippe stroomde hen beide door de aderen, Madame en haar man waren achterachterneef- en nicht van elkaar. De moeder van de overledene was gravin Dobrzenski, haar oma was een Kottulinski. Tsjechische adel. Van moederszijde dan, haar grootmoeder van vaderszijde was prinses van Brazilië. Die Duitsers tenslotte, dat zijn de Mecklembourg-Schwérintjes, sinds vier generaties geparenteerd aan het huis van Orléans.

Misschien dat iemand, als de koffie en de cake hebben plaatsgemaakt voor iets sterkers, nog een 'Leve de koning!' zal uitroepen - Madame laat zonen en kleinzonen na - maar niet te hard. Want Bernadette Chirac, belichaming van de Republiek, is ook aanwezig.

Zoals koninkrijk Nederland een republikeinse tegenkracht kent, zo kent Frankrijk sinds jaar en dag een monarchistische tendens. Op 23 augustus, de geboortedag van Lodewijk de Zestiende, zie je hier en daar een bloem in een knoopsgat, en de kamer in de Parijse Congièrgerie waar Marie-Antoinette haar galgemaal at, is een heimelijk bedevaartsoord voor velen. Het verschil is wel dat de Nederlandse republikeinen voortkomen uit links-intellectuele kringen, terwijl de Franse monarchisten een zweem van rechts-extremisme aankleeft, een erfenis van de in 1945 verboden Action Française.

Deze 'contra-revolutionaire beweging' met sympathieën voor Franco en Mussolini, wilde in Frankrijk de troon in ere herstellen en Henri d'Orléans, Madame's echtgenoot, er bovenop zetten. Deze had in rechte lijn de titels van Louis-Philippe geërfd en vertegenwoordigde in het Franse koningshuis, la Maison de France. Wegens de ietwat hypothetische status van 'prins' liet hij zich aanspreken als 'graaf van Parijs', want dat bestaat wel. In 1937 nam de graaf afstand van de Action Française. Niet uit morele maar uit strategische overwegingen overigens, want hij wilde dolgraag aan de macht. Maar al wist hij zich van zijn slechte vrienden te ontdoen, hij vond zich ook geen betere en de macht bleef buiten zijn bereik. Hij stierf in 1999 als een gefrustreerd man.

Wat Madame zo bijzonder maakte, is dat deze machtshonger van haar echtgenoot bij haar geheel ontbrak. Zij adoreerde Henri en steunde hem, zelfs toen de graaf een buitenechtelijke relatie begon en het familiebezit verkwanselde. Maar zijn politieke ambities interesseerden haar niet. ,,Nee Henri!'' zei ze in 1988 in Paris Match, toen hun huwelijk zo slecht was geworden dat ze alleen nog via de bladen met elkaar spraken, ,,Ik droom niet meer van de Franse kroon voor mij. Noch voor jou.''

Madame droomde ervan om Madame te zijn, eregaste op ieder bal, voorzitster van elke liefdadigheidsvereniging, met een rode loper onder haar voeten en de spotlight op zich gericht, maar macht, nee. Haar grootouders hadden kalm afstand gedaan van hun keizerlijke troon in Brazilië, wat zal je als kleindochter dan nog malen om een koninkrijkje in Frankrijk? De parafernalia van het vorstelijke leven waren er toch al: bedienden, vakanties, feesten, en kastelen om in te wonen. Het waren vanzelfsprekendheden voor Madame. Een zin als deze in haar mémoires: ,,Terwijl we al in Louveciennes woonden, gingen we vaak naar het kasteel van Eu, waar we bleven wonen'', behoeft kennelijk geen verduidelijking. Twee kastelen, dat is handig.

Als Madame niet door liefde voor Henri verblind was geweest, had ze het kunnen zien aankomen: de machtshonger van de graaf, zijn frustratie en dientengevolge de verwijdering. Hun bruiloft in 1931 was sprookjesachtig, de sleep van haar trouwjurk vier meter lang, maar het feest had achteraf gezien de kenmerken van een aangekondigde tragedie. Madame, toen nog gewoon prinses Isabelle, droeg een diadeem dat de Action Française haar had aangeboden. Ze hoorde de menigte ''Leve de koning! Leve de koningin'' joelen en ze luisterde naar de speeches die verwezen naar betovergrootvader Louis-Philippe, de laatste koning, die op dezelfde plaats in het huwelijk was getreden.

Beide bruiloften vonden plaats te Palermo, de hoofdstad van Sicilië. In 1809 was de bruid van Louis-Philippe de prinses van het eiland en lag de locatie dus voor de hand. Maar Henri en Isabelle moesten in het buitenland trouwen omdat alle nazaten van vorstenhuizen die over Frankrijk geregeerd hadden, verbannen waren.

Ieder element van de trouwdag stond in het teken van een Franse monarchie die toen al honderd jaar niet meer bestond. Een schijnmonarchie, waarvan haar man schijnvorst hoopte te worden. Een maand eerder al had zij het moeten zien aankomen, toen ze moederziel alleen de gelukwensen van het Franse volk in ontvangst stond te nemen op het Île-Saint-Louis in Parijs. Henri, verbannen, kon er niet bij zijn. De ballingschap voerde het echtpaar van Italië naar België, Spanje, Brazilië, Marokko en Portugal.

Vanuit Marokko speelde Henri in 1942 een nimmer opgehelderde rol in de moord op generaal Darlan, de plaatselijke vertegenwoordiger van het (collaborerende) Franse gezag. Naar verluidt wilde Henri Algerije, dat toen nog integraal onderdeel van Frankrijk was, als bruggenhoofd gebruiken op weg naar Parijs waar hij zijn regering wilde installeren, met De Gaulle als minister van buitenlandse zaken. Een tot mislukken gedoemd plan.

In 1950 werd de ballingschap van de vorstenhuizen opgeheven. De oud Action Française-leden hieven het glas op de terugkeer van de troonpretendent, wat heet, een complete koninklijke familie! Elf kinderen had Madame haar echtgenoot geschonken toen zij dat jaar voet aan wal zetten in Calais. Vijf zonen en zes dochters, die eindelijk in gezelschap van hun vader het beloofde land konden zien.

Maar vanaf de terugkeer in Frankrijk had die vader steeds minder aandacht voor zijn gezin. Hij had zijn land hervonden, nu zijn troon nog. Onvermoeibaar smeedde de graaf plannen voor een nieuwe Restauratie (in navolging van die van 1814, toen de Republiek plaats moest maken voor een tijdelijke terugkeer van de monarchie) maar 'met bewonderenswaardige volharding, heeft hij alles laten mislukken in zijn ijdelheid en zucht naar macht', schrijft zijn zoon Jacques. Samen met zijn tweelingbroer Michel en zijn zussen Isabelle en Hélène, spande de verbitterde Jacques eind jaren negentig een rechtszaak aan tegen hun vader. Het officiële doel daarvan was te achterhalen wat de graaf met het familiekapitaal gedaan heeft, een vraag die ook de Franse fiscus in hoge mate interesseert. Maar het ging Jacques ook om de afrekening voor een ongelukkige jeugd. De koning zonder land was een huistiran geweest. In het boek, getiteld 'De duistere praktijken van de Graaf van Parijs', legt Jacques uit hoe 'traditie in de handen van mijn vader een moordwapen werd'. Hij had via het boek de confrontatie willen opzoeken die zijn vader altijd uit de weg was gegaan. Maar voor één keer had de graaf een goede timing, hij overleed vlak voordat het boek verscheen, Jacques nog verbitterder achterlatend dan hij al was. ,,Hij is er stilletjes tussenuit geknepen.''

Met al haar moederliefde heeft Madame niet kunnen voorkomen dat haar gezin leed onder de ambities van haar man, die zijn in haar memoires eerbiedig als 'de Graaf' blijft aanduiden. Hun zonen Michel en Thibaut trouwden zonder toestemming van hun vader met niet-adellijke meisjes en werden onterfd. Thibaut, de benjamin, besmeurde de familiegeschiedenis verder met een gevangenisstraf wegens schilderijensmokkel, voordat hij in 1983 stierf aan een tropische ziekte zonder dat hij met zijn vader verzoend was.

De oudste zoon, Henri genoemd naar de vader, en sinds diens dood drager van de titel Graaf van Parijs, deed iets wat in de ogen van zijn vader zo mogelijk nog erger was: hij scheidde van zijn vrouw, de hertogin van Wurtemberg.

Nimmer had de graaf zelf van een scheiding van Madame willen weten, zelfs niet toen hij al lang samenleefde met zijn minnares. Toen Madame in 1986 zelf het initiatief nam tot een officiële scheiding van tafel en bed, reageerde de graaf woedend. ,,Zij had haar vrijheid al lang, op haar eigen verzoek. De ruime middelen die ik haar bood staan haar toe kalm te leven.'' Hoe brutaal deze woorden ook klonken uit de mond van de man die voor de ogen van Frankrijk zijn gezin in de steek had gelaten, de rechter durfde de scheiding van tafel en bed niet uit te spreken. Het echtpaar leefde voort in onmin, al bleef de liefde van Madame even groot als in 1931.

Hun zoon Henri, stamhouder van het huis van Orléans, zit tegenwoordig in de im- en export, na een gefnuikte carrière in het Vreemdelingenlegioen. Om in hem een vorst te zien is wilskracht, zo niet zelfbedrog nodig. Hij is hertrouwd met de Spaanse Micaela. Zij zal Madame's titels erven, zonder ooit zelf Madame te worden. Maar misschien zijn ze gelukkig, samen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden