Afrikaners willen trots kunnen zijn

„De la Rey, De la Rey, sal jy die boere kom lei.” Een Zuid-Afrikaans popliedje over generaal De la Rey, die de Afrikaners voorging in de Boerenoorlog, heeft een golf van nationalisme opgeroepen.

Fred de Vries

’Het volgende liedje hebben jullie waarschijnlijk weleens gehoord’, roept Bok van Blerk de tweeduizend fans in Krugersdorp toe. Luid gejuich. „Het is geen verborgen oproep om de wapens op te nemen”, vervolgt hij. De fans staan op. „Ik denk dat de generaal die de boeren komt leiden het warme gevoel in ons hart is; dat ons trots Afrikaans maakt.” Armen gaan omhoog. „De la Reyyyy!!!!”

Zwaar aangezette gitaarakkoorden leiden De La Rey in. Boks stem golft over het veld: ’Op ¿n berg in die nag/ lê ons in die donker en wag/ in die modder en bloed lê ek koud/ streepsak en reën kleef teen my.’ Tweeduizend kelen staan hem bij.

Nog nooit heeft een Zuid-Afrikaans popliedje zoveel losgemaakt. Van de cd De la Rey zijn er inmiddels honderdvijftigduizend verkocht. De kranten hebben iedere dag wel een nieuwtje over lied en uitvoerder. Het mag niet worden gezongen in het rugbystadion Loftus Versfeld! O, nu toch wel! Een school heeft De la Rey verboden! Een open brief van Bok volgt om uit te leggen dat er geen verborgen boodschap in de song zit! Het is een Afrikaner oorlogsverklaring! Nee, toch niet!

Bok koestert de ambiguïteit, benadrukt in interviews nu eens de Afrikaner onverzettelijkheid, dan weer de magie van het simpele rijmschema. Niemand wil hij van zich vervreemden, links noch rechts. Een beetje mysterie bevordert de discussie en doet de verkoopcijfers goed.

Hij heeft zijn zin gekregen. De beroemdste ’alternatieve Afrikaner’ Koos Kombuis erkende in een column dat het lied hem zo ’diep raakte’ dat hij er weer trots op is Afrikaner te zijn. Maar ook extreemrechts eigende zich de song toe en zette hem op websites als stormfront.org en overthrow.com in de schijnwerpers.

Het ministerie van Cultuur achtte het op zijn beurt nodig om een waarschuwende verklaring uit te geven dat de wet zal worden toegepast mocht het lied tot geweld aanzetten. Minzaam voegde de minister toe: „Wij wensen Van Blerk succes met zijn liedje, en wie weet, als het werkelijk goed is, wordt het misschien wel een internationale hit.”

Bok lachte het laatst. Niet lang daarna haalde zijn liedje en het pleit der Afrikaners de voorpagina van de New York Times. „Wat kun je nog meer wensen”, zegt hij.

De la Rey is een perfecte popsong, die langzaam opbouwt naar een inhaakrefrein dat zich als Paul McCartney’s Mull of Kintyre in je hoofd nestelt: ’De la Rey, De la Rey, sal jy die boere kom lei.’ De tekst gaat over de Anglo-Boerenoorlog, die de Afrikaners tussen 1899 en 1902 met de Britse kolonisten uitvochten. Het was een ongelijke strijd, zo leert de heroïsche, quasi-historische video ons: 82.742 Boeren tegen 346.693 Britse soldaten.

Mede dankzij het tactisch vernuft en de onverzettelijkheid van generaal Jacobus Herculaas De La Rey (1847-1914), bijgenaamd ’de Leeuw van de West-Transvaal’, slaagden de Britten er niet in de Afrikaners eronder te krijgen. Uiteindelijk pasten ze de tactiek van de verschroeide aarde toe en werden Afrikaner vrouwen en kinderen in concentratiekampen gestopt. Het wordt allemaal met veel pathos uit de doeken gedaan in de op YouTube te bewonderen video.

’En my huis en my plaas tot kole verbrand sodat hulle ons kan vang, maar daai vlamme en vuur brand nou diep, diep binne my’, zingt Bok in Krugersdorp. Het publiek rilt van ontroering. Meisjes, nauwelijks pubers nog, staan met hun vuist omhoog terwijl hun andere hand op hun hart drukt, net als bij hun vaders, broers, moeders en zusjes.

De la Rey is een metafoor voor ’boerentrots’, de wederopstanding van de Afrikaners na de democratische verkiezingen van 1994. Het is een ’Born in the USA’ voor de post-apartheidgeneratie die zich tekort gedaan voelt door de ANC-regering, die een beleid voert van positieve discriminatie waardoor blanken steeds moeilijker aan de bak komen. Het is geschreven voor de generatie die vindt dat ze geen schuld meer hoeft te dragen voor wat hun vaders en opa’s middels apartheid hebben aangericht.

Goedbeschouwd is De la Rey een variant op de vadermoord. De subtekst is: aan jullie hebben wij niks, wij willen een nieuwe leider. De la Rey, dapper, gelovig, barmhartig en rechtdoorzee, is een ideaal rolmodel dat teruggrijpt naar de tijd toen Afrikaners nog niet door apartheid waren gekleurd. De gretige wijze waarop De la Rey als held wordt omarmd en de heftige discussies die hij doet oplaaien, doen denken aan de dagen van Pim Fortuyn in Nederland.

De 28-jarige Bok zelf blijft er rustig onder. Als Louis Pepler groeide hij op in Pretoria als doorsnee Afrikaner die van rugby en braai hield en weinig weet had van apartheid. „Die bordjes met ’slegs vir blanke’ kan ik me niet herinneren”, zegt hij. „Maar je wist wel van apartheid. De scholen waren gescheiden.” Zijn passie was om liedjes van Bruce Springsteen en de Rolling Stones bij het kampvuur te spelen. Later raakte hij in de ban van Afrikaner folk- en rockzangers als Koos Kombuis en Valiant Swart, die in hun eigen taal zongen.

Een vriend vertelde de platenmaatschappij Mozi Records van Boks zangtalenten. Niet zo veel later zaten Bok, tekstschrijver Sean Else en componist Johan Vorster rond de tafel en opperde iemand het idee om een liedje over de Anglo-Boere'noorlog en Afrikaner trots te maken. De setting waren de loopgraven en belegerde, wanhopige Boerensoldaten die wachtten op iemand die hen kwam ontzetten: generaal De la Rey.

„Het had ook een andere generaal kunnen zijn”, geeft Bok grif toe. „Maar het lied gaat over hem omdat het lekker rijmt. En omdat hij een moedige man was, die de juiste waarden vertegenwoordigde. Hij was een goede leider, zijn tijd ver vooruit. Ik wilde overbrengen dat ik trots ben op het Afrikaans, en benadrukken dat de Afrikaanse taal en cultuur worden onderdrukt”, zegt Bok, onder meer refererend aan de nieuwe geschiedenisboeken voor school, waarin nog slechts een enkele paragraaf aan de Boerenoorlog is gewijd. „Wij kregen altijd te horen dat wij fout waren, en dat apartheid fout was. Dus ik wilde iets creëren waar we trots op kunnen zijn. En generaal De la Rey was iemand op wie we trots kunnen zijn.”

Hij speelt met vuur. De song is hem allang ontglipt. Iedereen gebruikt hem voor zijn eigen doeleinden. Afrikaner journalist Max du Preez waarschuwde dat de haat jegens de Engelsen die uit het lied spreekt eenvoudig kan worden getransformeerd tot haat jegen zwart. Bok betoogt dat hij geen exclusiviteit predikt. „Het gaat om de totale regenboognatie - maar ook om: weten wie je bent.”

Bij een eerder concert wilde een fan de oude Zuid-Afrikaanse vierkleur, symbolisch voor de hunkering naar pre-’94 tijden, aan Boks gitaar hangen. Bok maakte duidelijk dat hij daar niets van moet hebben. Maar in een later interview zei hij geen bezwaar te hebben om op te treden voor de extremistische blanke Boerenmag.

Die ambiguïteit maakt elk optreden anders. Bij een Bok-concert in de badplaats Stilbaai werd het voorprogramma met flessen bekogeld en werd vervolgens massaal het oude volkslied Die Stem ingezet.

In Krugersdorp is niets te merken van een op handen zijnde Afrikaner revolte. Het concert is een familie-uitje op het sportveld van de Protearif lagere school, met veel scholieren en hun ouders. Mensen hebben hun eigen opvouwstoelen meegebracht. Er is volop boerewors en braaivlees, en weinig interesse voor een kraam waar T-shirts worden verkocht met teksten als ’Spreek Afrikaans of hou jou bek’. De gewraakte oude Zuidafrikaanse vlag is nauwelijks vertegenwoordigd. Die Stem weerklinkt niet.

„Het is net als je rugbyteam steunen”, zegt Riaan Steenkamp, verkleed als Britse soldaat. „Iedereen is hetzelfde. Het is geen politiek, het gaat om de lol. Het is heel irritant dat sommige mensen het lied zo’n politieke lading hebben gegeven. Het is gewoon een variant op een folk song.” Een vrouw die haar oude moeder naar de auto brengt", zegt dat ze het een prachtig optreden vond. Waarom? „Bok is zo’n lekker ding.”

De teerling is geworpen. Nu is de vraag of een nieuwe De la Rey op zal staan. En zo ja, wie? Een mogelijke kandidaat is de 43-jarige megapopster en activist Steve Hofmeyr. Bij ieder Afrikaner protest is Hofmeyr van de partij. Dagelijks haalt hij de Afrikaanstalige kranten. Hij is niet gelieerd aan een politieke partij, en niet bang om vijanden te maken – bij links noch rechts. Bok haalt zijn schouders op. “De la Rey was iemand in zijn eigen tijd. Natuurlijk hebben we het probleem van gebrek aan leiderschap. Als Steve de nieuwe De la Rey wil zijn, mij best. Hij is de enige die wat doet en niet bang is om dingen te zeggen waar anderen bang voor zijn. Maar een nieuwe De la Rey, dat weet ik niet.”

Hofmeyr speelt het spel van ambiguïteit met verve. „Mensen vragen of ik president wil worden, terug naar de blanke overheersing. Haha, waar laat je 30 miljoen zwarten? Maar ik denk wel dat er een nieuwe generatie en een ’Nieuw Zuid-Afrika’ aan de horizon flikkeren. Dat wordt het Zuid-Afrika waar wij voor gestemd hebben; niet verbolgen, een plek voor iedereen. En aan de basis daarvan ligt de Afrikaner trots, die zich voor mijn ogen mobiliseert.”

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden