Afrikaner kerk worstelt met het heden

De Nederduits Gereformeerde Kerk was ooit de spil waarom de Afrikaner identiteit draaide. In het hedendaagse Zuid-Afrika is dat voorbij.

NIELS POSTHUMUS

Marion du Plessis (23) ging lange tijd elke zondag trouw naar haar Afrikaanse Protestantse Kerk in het Zuid-Afrikaanse Pretoria. Tot vorig jaar, toen ze het uitmaakte met haar vriend. Ze realiseerde zich dat ze zich eigenlijk helemaal niet tot hem aangetrokken voelde. "Ik ontworstelde me aan mijn ontkenningsfase", zegt ze. Du Plessis besefte dat ze lesbisch was. Bij de aartsconservatieve Afrikaanse Protestantse Kerk voelde zij zich daarna niet meer thuis. Ze durfde haar seksuele geaardheid er aan niemand te vertellen. "Mensen veroordelen je erom", legt ze uit.

Du Plessis is niet de enige blanke Zuid-Afrikaanse die één van de traditionele Afrikaner kerken verlaat. En uiteraard is een gebrekkige acceptatie van homoseksualiteit lang niet altijd de reden. Traditionele Afrikaner kerken worstelen met een breder imagoprobleem, vooral onder jonge mensen.

Van de zogeheten Afrikaner 'zusterkerken' is de Nederduits Gereformeerde Kerk met ruim een miljoen leden veruit de grootste. Ter vergelijking: de veel conservatievere Afrikaanse Protestantse Kerk van Du Plessis, die zich in de jaren tachtig van de Nederduits Gereformeerde Kerk afscheidde, telt slechts 35.000 leden. Naast de Nederduits Gereformeerde Kerk vormen de Nederduits Hervormde Kerk en de gereformeerde kerk de hoofdpilaren van de Afrikaner zusterkerken.

Dat die traditionele kerken het moeilijk hebben, constateerde de Zuid-Afrikaanse politicoloog Jannie Gagiano al enkele jaren terug. Hij registreerde een opvallende exodus van jonge, blanke Afrikaners uit hun traditionele 'Volkskerken'. Steeds vaker kozen zij ervoor hun geloof privé te belijden of over te stappen naar een van de evangelische kerken. Zijn observatie is ondertussen gemeengoed. "Jongeren willen geen stijve, formele diensten met kerkorgels meer", bevestigt een gereformeerde man na een dienst in het centrum van Pretoria. "Zij hebben liever hippe concerten tijdens de dienst."

Alleen al de Nederduits Gereformeerde Kerk zou per jaar 20.000 leden verliezen, wordt wel gezegd. Maar het is lastig precieze cijfers te bemachtigen. Theoloog André Bartlett van de Universiteit van Pretoria betwijfelt dan ook of dit aantal echt zo hoog ligt. Hij nuanceert de betekenis van het vaak genoemde cijfer bovendien.

"Het is zeker zo dat het aantal leden van traditionele Afrikaner kerken terugloopt", zegt hij. "Maar dat heeft ook te maken met de massale emigratie van Afrikaners naar Australië en Nieuw-Zeeland, het lagere Afrikaner geboortecijfer dan vroeger en het feit dat steeds meer mensen nog wel naar de kerk gaan, maar zich niet meer laten inschrijven."

undefined

Goddelijk recht

Toch ontkent hij niet dat vooral jongeren steeds minder met de traditionele Afrikaner kerken hebben. Voor hen is de kerk niet alleen te stijf, maar speelt vaak de negatieve geschiedenis een rol. De Nederduits Gereformeerde Kerk voorzag tot halverwege de jaren tachtig het racistische apartheidsregime van een theologisch fundament. De kerk stelde dat het Afrikaner volk een door God gegeven missie had en dat blanken het goddelijke recht hadden te heersen over hun zwarte landgenoten. Pas in 1986 herriep de kerk haar racistische lezing van de Bijbel.

Die zure bijsmaak maakte in de jaren negentig en aan het begin van deze eeuw dat veel jonge Afrikaners zich niet langer met de Nederduits Gereformeerde Kerk wilden associëren. Het verminderde de invloed van de ooit zo machtige religie. "Drie, vier decennia geleden konden Afrikaners nauwelijks een baan bemachtigen zonder een referentie van hun dominee te overleggen", schreef de Zuid-Afrikaanse journalist Charles Leonard enige tijd terug. De Nederduits Gereformeerde Kerk was de spil waarom de Afrikaner identiteit draaide.

Die tijd is voorbij, erkent Bartlett. En dat is maar goed ook. De kerk heeft zijn ideologische veren afgeschud. Dat is zeker het geval in steden, waar kerkgemeenschappen doorgaans minder conservatief zijn en minder invloed hebben op het dagelijks leven dan op het platteland. "Het is ook niet meer zo dat als je Afrikaner bent, je je per definitie bij een Afrikaner kerk aansluit zoals vroeger", zegt hij. "Een logische ontwikkeling. Blanken willen zich in het nieuwe Zuid-Afrika van na 1994 in de eerste plaats Zuid-Afrikaan voelen en dan pas Afrikaner. Vroeger was dat andersom."

Toch blijven er natuurlijk kerkgemeenschappen die segregerend denken, vervolgt Bartlett, zowel met betrekking tot de positie van vrouwen en homoseksualiteit als tot ras. Maar dat is een minderheid. De Nederduits Gereformeerde Kerk als geheel heeft, anders dan bijvoorbeeld de Afrikaans Protestantse Kerk, een radicale verandering doorgemaakt. "Ze is nu betrokken bij veel interraciale liefdadigheidsprojecten. En vrouwelijke dominees zijn tegenwoordig verre van een uitzondering."

undefined

Minder homofoob

Ook met betrekking tot homoseksualiteit is een hoop veranderd, zegt Paul Beneke (73). Hij is lid van de Nederduits Gereformeerde Kerk, maar bezoekt op zondagavonden ook diensten van de Reformerende Kerk in Pretoria, een kerk die zich specifiek richt op Afrikaner homoseksuelen die zich niet meer thuis voelen bij hun traditionele kerk. "Ik denk dat je wel kunt stellen dat de Nederduits Gereformeerde Kerk niet langer de meest homofobe kerk in Zuid-Afrika is", zegt hij. "Jonge homoseksuelen ervaren er lang niet meer de afwijzing die wij ouderen vroeger voor onze kiezen kregen."

Toch zijn homoseksuele jongeren vaak nog steeds bang om naar traditionele kerken te gaan, geeft hij toe. "De kerk als geheel mag veranderd zijn, er blijven groepen binnen de kerkgemeenschappen die opmerkingen maken." Zelf trekt hij zich daar niets van aan. "Ik ben oud. Mijn huid is met de jaren dik genoeg geworden."

Bartlett ziet ondanks alles best toekomst voor de Nederduits Gereformeerde Kerk. "Het is goed dat zij niet in paniek raakt door teruglopende ledentallen", zegt hij. "De kerk focust zich op de vraag hoe zij een relevante rol kan blijven spelen in de samenleving, zonder veel concessies te doen aan de aard van haar diensten. Mensen willen tegenwoordig geamuseerd worden, maar ik denk niet dat de kerk er is voor amusement. En het negatieve imago met betrekking tot het apartheidsverleden heeft zijn grootste effect wel gehad ondertussen, denk ik. Dat is zo lang geleden."

Blijft staan dat secularisatie en de toenemende populariteit van de meer swingende evangelische kerken aanhoudende bedreigingen vormen voor Afrikaner kerkgenootschappen. Vergrijzing ligt op de loer. Door hun apartheidsverleden weten de traditionele kerken weinig nieuwe zwarte Zuid-Afrikaanse leden te trekken. En dat is de bevolkingsgroep met de meeste kinderen en minste kerkverlaters.

Het gevolg: vooral in de grote steden sluiten her en der Afrikaner kerken hun deuren. Sommige kerkgebouwen komen leeg te staan, andere krijgen een nieuwe functie. Ze worden opgekocht door niet-religieuze of islamitische organisaties, een geloof dat juist groeit in Zuid-Afrika. De Nederduits Gereformeerde Kerk in de Johannesburgse wijk Langlaagte, de oudste van die stad, is ondertussen een islamitische school. En de kerk in de wijk Cottesloe, een paar kilometer verderop, werd enkele jaren eerder al omgetoverd tot Boeddhistisch Centrum.

Een tragische ontwikkeling misschien voor Nederduits gereformeerden, maar passend bij de Zuid-Afrikaanse droom van de regenboognatie: een samenleving waarin mensen met iedere huidskleur en elke religie een plek hebben. Een eigen plek in de vorm van een voormalig kerkgebouw in dit geval.

undefined

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden