Afrikanen willen geen westerse norm

Drie weken lang waren Afrikaanse bisschoppen bijeen in Rome. Ze roepen op tot meer democratie, maar kom hen niet aan met westerse morele normen.

Bisschop Joseph Willigers is net terug van de Afrikasynode in Rome. De geboren Limburger is al 42 jaar bisschop in Jinja, Oeganda. Een stadje aan de bron van de Nijl, bij het Victoriameer. Met zijn witte hoofd staat hij, zou je zeggen, boven de etnische partijen die Oeganda verdelen, net als in vele Afrikaanse landen het geval is.

De strijd tussen etnische groepen loopt ook dwars door de kerk. Vandaar dat de synode in een voorlopig slotdocument de Afrikaanse bisschoppen oproept tot eenheid.

Zo eensgezind als de meer dan tweehonderd Afrikaanse bisschoppen de afgelopen drie weken hebben doorgebracht in het Vaticaan, zo verdeeld zijn ze in de praktijk. Op de Afrikasynode schetste de Nigeriaanse kardinaal Arinze het probleem: bloedbanden met de eigen groep zijn voor veel Afrikanen sterker dan de band door het bloed van Christus.

Dat betekent dat de ene katholiek de andere katholiek als vijand ziet, wanneer die toevallig van de andere rivieroever komt en tot een andere etnische groep hoort.

„Ik ben Bantoe”, zegt bisschop Willigers, al is hij dan ook een jongen uit Gronsveld. „Ik woon ten zuiden van de Nijl. Aan de overkant van de Nijl, in Oeganda, wonen de Niloten. Dat is als in Europa het verschil tussen Germanen en Franken. Een heel ander volk. De Bantoes hebben een woord voor de Niloten en daarmee zeggen ze dat dat eigenlijk geen mensen zijn.”

Willigers was dit weekeinde in Nederland voor het missiecongres van het bisdom Roermond. Hij liet het einde van de synode in Rome maar voor wat het was.

Etnische tegenstellingen leiden tot massaslachtingen, burgeroorlogen. De katholieke kerk in Afrika heeft daar, ondanks de mooie woorden van de vorige synode in 1994, niets tegen kunnen doen. Sterker nog, katholieken vochten net zo hard mee.

De etnische kwestie speelt bij bisschopsbenoemingen en verdeelt congregaties. Bisschop Joseph Willigers: „Als een bisschop een voordracht doet voor een opvolger, staan op dat lijstje altijd drie namen van mensen uit zijn eigen etnische groep. En degene die het wordt, bevoordeelt altijd zijn eigen familie. Je ziet meteen dat die baantjes krijgen en in een groot huis gaan wonen.”

Een minstens zo groot obstakel in het streven naar vrede, gerechtigheid en welzijn, is de corruptie. Die is even alomtegenwoordig als de Heilige Geest en dus ook rijkelijk aanwezig in kerken en pastorieën.

Bisschop Willigers ziet het steeds weer. „Een nieuwe priester of bisschop nodigt voor het wijdingsfeest ook altijd politici uit. Die houden dan eindeloze redevoeringen op het feest en schenken hem een auto. Zo kopen de politici de steun en de gunsten van de priester of de bisschop. Er is niets aan te doen. Ik probeer de priesters duidelijk te maken dat ze gecompromitteerd zijn, wanneer ze een auto aannemen. Hoe is dat gezegde: wiens brood men eet, diens woord men spreekt. Maar ze zien het niet. Je kunt het niet aan ze duidelijk maken. En het ergste is, die politici die corrupt zijn hebben hun opleiding vaak op een katholieke school gehad. Ook Robert Mugabe heeft op een seminarie gezeten. Hij is katholiek. Dat is iets waarover veel Afrikaanse bisschoppen zich schamen. Dat hoor je wel op de synode.”

Op de Afrikasynode ontstond na twee weken de indruk dat de redding van Afrika van vrouwen moest komen. Mannen beginnen oorlogen, ze misbruiken kinderen, verkrachten vrouwen, steken geld in eigen zak. Vrouwen zijn de dupe en tegelijk veel verstandiger en derhalve de redders van het continent. De synode pleit ervoor dat meer vrouwen op cruciale posities komen in de kerk.

Bisschop Willigers: „Ik kende de vicepresident. Een lief mens, een mooie vrouw. Maar zij deed net zo, ze verrijkte zichzelf. Ze gaf ook een auto als er een priester gewijd werd. Ze werd eigenaar van een aantal jeugdherbergen. Hoe kwam ze aan dat geld? Vrouwelijke politici doen er gewoon aan mee. En in zustercongregaties zie je het gedoe tussen zusters van verschillende herkomst.”

Is het onderwerp corruptie wel duidelijk genoeg aan bod gekomen tijdens de synode? „Ach, weet u. Ik kom uit Gronsveld, in het zuiden van Zuid-Limburg. Wij zijn al minder recht door zee dan Hollanders. Wij zijn al wat meer van een beetje diplomatiek langs de dingen heen glijden. De Afrikanen zijn nog minder direct, die omzeilen nog veel meer.”

Corruptie is volgens hem onuitroeibaar, maar aan de etnische geschillen is wel iets te doen. „Op de seminaries ontmoeten priesters van boven en beneden de Nijl elkaar. Er is menselijk contact nodig om vooroordelen te verzachten, te verminderen en hopelijk te verwijderen.”

Na een halve eeuw in Afrika gewoond te hebben, kijkt bisschop Willigers met veel realisme naar de synode. „Ik zit in een werkgroep die Engels B heet. De indeling is naar de voertaal. Er is geen thematische indeling, iedereen kan alles zeggen. Er is geen structuur. Er is een enorme lijst met voorstellen. Daarover wordt gestemd.”

Zelf heeft hij een punt ingebracht dat op het eerste gehoor erg bureaucratisch lijkt, maar dat op het tweede gehoor aan de kern van vele problemen raakt. Het gaat over geld. Alle bisschoppenconferenties van Afrika en Madagascar zijn verenigd in SECAM. Wil deze organisatie echt iets kunnen doen, dan moeten alle leden wel hun jaarlijkse contributie van vijfhonderd dollar betalen. Haast niemand doet dat, weet bisschop Willigers die in de financiële commissie zit. Daardoor kon SECAM niet bijeenkomen om de Afrika synode voor te bereiden. Willigers: „Mijn voorstel is dat ieder bisdom eigenaar wordt van SECAM en zo verplicht wordt, te betalen.”

Geld speelt een achterliggende rol in veel van de thema’s die op de Afrika synode aan bod komen. Corruptie gedijt zolang er geldgebrek is. Een tekort aan geld verhindert ook dat leken een belangrijkere rol in de kerk krijgen. Kerkelijke werkers worden doorgaans zo slecht betaald dat ze, in de woorden van de Nigeriaanse kardinaal Arinze „het eind van de maand op louter wijwater moeten zien te halen.”

Volgens bisschop Willigers is ook de zucht naar rijkdom een belangrijke drijfveer voor Afrikaanse priesters om naar het westen te gaan. „Echt niet alleen voor de missie.”

De Nederlander Victor Scheffers, directeur van Justitia et Pax, is nog aanwezig tijdens de synode. Het onderwerp dat hij heeft ingebracht, de migratie van Afrikanen naar Europa, is op de lijst gekomen van onderwerpen waarover gestemd is. Ook heeft het onderwerp het slotdocument gehaald.

Die lijst is ellenlang. Naast thema’s als wapenhandel, het geweld tegen vrouwen, goed bestuur en hiv/aids bevat die ook losse vorstellen. Zo is de afschaffing van de doodstraf op de lijst terechtgekomen. „Opvallend is de aandacht voor de rol van de kerk in de democratie. De kerk kan kiezers bewustmaken en politici aanspreken op hun katholiciteit”, aldus Scheffers.

De synode roept, tegen beter weten in, Afrikaanse geestelijken op zich aan de gelofte van kuisheid te houden en spreekt zich ook uit over het stokpaardje van westerse katholieken: condooms en aids. Onthouding helpt beter, zegt de synode.

De Afrikaanse bisschoppen leggen andere prioriteiten dan westerse waarnemers. Corruptie, etnische tegenstellingen, onrechtvaardige handelsverhoudingen met het Westen, multinationals die de bodem van Afrika leegroven zonder er iets voor te betalen, dat zijn voor hen belangrijker problemen.

Afrikaanse bisschoppen zijn bovendien niet geneigd ook maar iets van westerse katholieken aan te nemen dat te maken heeft met gezinnen of intimiteit. Westerlingen maken, met hun abortus en hun homohuwelijk, het hele idee van gezin kapot, menen ze. En welk probleem wordt er opgelost met het opheffen van het celibaat? Krijg je daar minder oorlogen van? Minder corruptie, meer rijkdom? De synode vraagt aan westerse organisaties respect te hebben voor de Afrikaanse kijk op familie.

Bisschop Willigers heeft ook de vorige synode meegemaakt, in 1994. Ziet hij verschil? „Ach, toen was ik een stuk jonger, dus dan ben je enthousiaster. Nu denk ik niet meer dat het zoveel zal opleveren.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden