'Afrikanen moeten eigen verhalen vertellen'

literatuur | reportage | De zwarte Zuid-Afrikaanse middenklasse wil vaart maken met de dekolonisatie van de literatuur. Een festival moet daarbij helpen. 'In boekenwinkels waan je je in Europa.'

De boekenkraam van Nokuthula en Fortiscue Helepi staat tussen de twee workshopzalen van het Abantu Book Festival in. Links praten zo'n vijftig zwarte Zuid-Afrikanen over hoe je een manuscript zelfstandig kunt uitgeven, rechts gaat het over het publiceren in Afrikaanse talen als isiZulu en isiXhosa. "Het belang van Engels is overschat", klinkt het via de openstaande deur.

Op de tafels van de kraam liggen uitsluitend boeken van zwarte Afrikaanse schrijvers. "Wij zijn de enige boekenzaak in Zuid-Afrika die zich daarin specialiseert", zegt Fortiscue. "Als je een doorsneeboekwinkel in dit land binnenloopt, waan je je in Europa. Alleen achterin is een klein hoekje met 'Afrikaanse literatuur'. Dat is toch raar?"

Dat vonden de zwarte schrijvers Panashe Chigumadzi (25) en Thando Mgqolozana (33) ook. Ze besloten in township Soweto een boekenfestival te organiseren dat zich specifiek richt op het stimuleren van zwarte literatuur. "Het is tijd dat we de literaire wereld van Zuid-Afrika dekoloniseren", zegt Mgqolozana. "Ik schrijf over zwarte Zuid-Afrikanen vóór zwarte Zuid-Afrikanen. Maar die doelgroep weet mijn boeken nauwelijks te bemachtigen. Want er zijn geen boekenwinkels op het platteland en in zwarte wijken. De boekenwereld is nog altijd volledig gericht op de witte Zuid-Afrikaan."

Witte bibliotheken

Witte schrijvers domineren dan ook van oudsher de Zuid-Afrikaanse boekenmarkt. Denk aan J.M. Coetzee, Antjie Krog en Breyten Breytenbach. Zelfs bibliotheken in Zuid-Afrika bieden vooral die schrijvers aan en nauwelijks zwarte literatuur, moppert Mgqolozana.

"De racistische gedachte dat zwarten niet lezen omdat het niet in hun aard zit, is hardnekkig in Zuid-Afrika", zegt Fortiscue. "Onzin natuurlijk. Zwarte Zuid-Afrikanen lezen minder omdat zij vaak geen toegang hebben tot boeken die aansluiten bij hun zwarte leefwereld, en omdat ze meestal naar minder goede scholen gaan waar lezen niet wordt gestimuleerd."

Voor hun boekwinkel African Flavour Books in Vanderbijlpark, ten zuiden van Johannesburg, kozen de Helepi's daarom een plek dicht bij een busstation, waar elke dag juist veel zwarte Zuid-Afrikanen langskomen. "We informeren onze klanten extra uitgebreid", zegt Fortiscue. "Want wie weinig leest, heeft in het begin advies nodig."

De zwarte documentairemaker Moss Pinzo (30) uit Soweto kijkt tussen twee workshopsessies door tevreden om zich heen. "Wij Afrikanen moeten meer onze eigen verhalen gaan vertellen", zegt hij. Zelf maakt hij momenteel een documentaire over ubuntu, de Afrikaanse levensfilosofie over menselijke onderlinge verbondenheid. "Als je op YouTube 'veters strikken' intikt, krijg je eindeloos veel filmpjes", zegt hij spottend. "Maar typ je 'Afrikaanse filosofie', dan zijn er nauwelijks resultaten. Dat moet veranderen. Anders houden we de wijsheden van dit continent niet levend."

Doordat Zuid-Afrika zijn koloniale structuur nooit heeft afgeschud, is het lastig voor zwarte filmers en schrijvers om hun verhalen voor het voetlicht te brengen, meent Mgqolozana. "We hebben in 1994 democratie en zogenaamd vrijheid gekregen, maar de culturele en economische macht ligt nog onveranderd bij dezelfde groep witte Zuid-Afrikanen. Ook binnen de literaire wereld: het land met de bomen voor het boekpapier is in witte handen, en alle grote uitgeverijen, distributiebedrijven, boekwinkels én promotiebureaus zijn dat ook. Natuurlijk hebben verhalen van en over witte Zuid-Afrikanen dan meer kans."

Straatnamen

De term 'dekolonisatie' klinkt de laatste tijd vaker in Zuid-Afrika. De groeiende zwarte middenklasse accepteert het stempel dat de witte minderheid (8 procent van de bevolking) ook na de afschaffing van de apartheid op de samenleving is blijven drukken steeds minder. Koloniale straatnamen en standbeelden moeten verdwijnen, Afrikaanse cultuur en geschiedenis dienen meer aandacht te krijgen. Emanciperende evenementen als het Abantu Book Festival moeten daarbij helpen.

In dat opzicht is het antwoord van Nokuthula op de vraag welk boek in haar winkel het best verkoopt niet verrassend. "Steve Biko", zegt ze. De in 1977 door de politie vermoorde anti-apartheidsactivist was de grondlegger van de Black Conciousness-beweging. Zijn filosofie, waarin zwart zelfbewustzijn en solidariteit centraal staan, lijkt in Zuid-Afrika actueler dan ooit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden