Afrikaanse mystiek als inspiratiebron

Moeder en kind, Baole, Ivoorkust

Wat zouden ze in het Chabot Museum in Rotterdam uit het depot opdiepen? Dat moet haast wel een werk zijn van Henk Chabot (1894-1949). Een groot deel van de collectie van deze Rotterdamse schilder en beeldhouwer wordt beheerd door dit museum, dat is gevestigd in een monumentale witte villa uit 1938, tegenover Museum Boijmans Van Beuningen in het Museumpark.

Het wordt een beeld, had directeur Jisca Bijlsma vooraf al onthuld. Maar als ze vervolgens met een Afrikaans beeld van een moeder met kind voor de dag komt, is dat wel het laatste wat je verwacht. Hallo, dit is het Chabot Museum. En dan toch geen beeld van de naamgever?

Bijlsma: "Dat vonden we te voorspelbaar. Met dit voorwerp kunnen we bovendien laten zien dat het in dit museum niet alleen maar om Chabot draait. Dat denken mensen wel eens, maar we willen Chabot in een breder perspectief presenteren." Nog afgezien daarvan is dit ook nog eens een prachtig beeld. "Is het geen beauty?" vraagt Bijlsma, terwijl ze moeder en kind langzaam om de as laat draaien. Het houten beeld is uitzonderlijk rijk en verfijnd gedetailleerd. Maar wat het meest intrigeert, is de mysterieuze, ingetogen gezichtsuitdrukking van de vrouw.

Het houten beeld is waarschijnlijk eind negentiende, begin twintigste eeuw gemaakt in Ivoorkust, door iemand uit de Baole-stam. In de jaren vijftig is het gekocht door de Rotterdamse kunstverzamelaar Kees Schortemeijer. Na zijn overlijden werd de verzameling geërfd door een zoon die de hele collectie van zijn vader in 2003 aan het Chabot Museum heeft geschonken. Inclusief dit moederschapsbeeld, dat nu uit het depot is gehaald.

Dit lijkt een typisch gevalletje van een 'zwerfkei'. Een voorwerp dat door een schenking in de collectie van een museum is terechtgekomen, maar daar eigenlijk niet thuis hoort. Met als gevolg dat het zelden of nooit uit het depot komt. Maar dat hebben we helemaal mis. Dat dit beeld de afgelopen jaren alleen maar in het depot heeft gestaan, komt doordat er nog veel onderzoek moest worden gedaan naar de collectie-Schortemeijer. Maar het past beslist in dit museum, benadrukt Bijlsma, omdat het iets vertelt over het leven van Chabot, de mensen met wie hij omging en het kunstklimaat van destijds.

Kees Schortemeijer werkte op een verzekeringskantoor in Rotterdam en had van huis uit weinig met kunst. Tot hij in 1921 toevallig binnenwandelde op een expositie van jonge Rotterdamse kunstenaars en daar Chabot ontmoette. Sinds die tijd bracht hij vrijwel dagelijks tijdens de lunchpauze een bezoek aan het atelier van Henk Chabot aan de Wijn-haven. Hij was meteen onder de indruk van zijn schilderijen en beelden. Ze raakten bevriend en Schortemeijer, en later ook zijn echtgenote, kwamen steeds meer in de ban van kunst. Ze kochten werk van Chabot aan, maar ook van andere kunstenaars. En ze werden ook een soort mecenas voor Chabot. Ze schaften bijvoorbeeld het hout aan dat hij nodig had om zijn beelden te maken.

En dan is er nog iets wat Bijlsma moet laten zien. Op tafel ligt een doos met daarin een dik album. Het is het eerste van een reeks van achttien albums die ook deel uitmaken van de collectie-Schortemeijer. In deze albums heeft Kees Schortemeijer jarenlang nauwgezet zijn ontmoetingen beschreven met Chabot en andere kunstenaars, onder wie Andreas Schotel en Georges Robèr. Maar ook noteerde hij zijn diepere gedachten en gevoelens over wat kunst bij hem losmaakte, afgewisseld met gedichten van zijn hand.

Dat ook in 1923 de kunst onder vuur lag, blijkt uit de volgende notitie: 'Over het algemeen bestaat er in de wereld maar weinig waardering voor kunst. Een kunstenaar wordt over het algemeen gezien als een onprakties en lichtzinnig mens.'

De albums zijn een soort dagboeken, maar dan wel royaal geïllustreerd met foto's, drukwerk en zelfs met originele schetsjes, tekeningen en grafiek van kunstenaars. Voor de cover van het eerste album, dat de jaren 1923 en 1924 beslaat, maakte Chabot een beschildering in de kubistische stijl waarin hij toen werkte. Ook de achterkant van het kunstalbum beschilderde hij.

De albums moeten nog goed worden bestudeerd, maar Bijlsma verwacht dat ze veel informatie zullen toevoegen over het leven en werk van de expressionist Chabot, die vooral bekend is geworden door zijn schilderij 'Brand van Rotterdam' (na het bombardement in mei 1940). Als er geld voor is, zullen ze ook worden gedigitaliseerd, zodat iedereen er in kan 'bladeren' en lezen.

Via de albums is al wel bekend, zegt Bijlsma, hoe Schortemeijer ertoe kwam om dit Afrikaanse beeld en nog meer etnografica te kopen. "Net als veel andere kunstenaars liet ook Chabot zich inspireren door niet-westerse kunst. Het mysterieuze daarin boeide hem en daar sprak hij uitvoerig over met Schortemeijer." Die raakte daardoor ook geïnteresseerd in etnografica. Uiteindelijk heeft hij ruim zeventig objecten nagelaten van verschillende volkeren uit Afrika, Azië en Zuid-Amerika. Daar zitten heel zeldzame stukken bij, waarvan dit moederschapsbeeld er echt uitspringt.

Deze zomer wijdt het Chabot Museum een tentoonstelling aan de kunstenaar Eugène Brands, die net als Schortemeijer etnografica kocht bij kunsthandel Lemaire in Amsterdam. Ook hij had belangstelling voor primitieve culturen en verwerkte de magische elementen daarvan in zijn schilderijen. Hij heeft ook tekeningen gemaakt van alle etnografica in de collectie van Schortemeijer. Later liet Brands zich onder invloed van de Cobrabeweging, waarvan hij korte tijd deel uitmaakte, inspireren door kindertekeningen. Bijlsma: "Schortemeijer maakte die beweging in de kunst ook mee. Hij bewaarde de tekeningen van zijn kinderen en plakte deze in zijn kunstalbums."

Dit beeld van moeder en kind mag nu al uit het depot. Maar tijdens de expositie over Eugène Brands (vanaf 18 juni) zullen meer etnografica uit de collectie-Schortemeijer worden getoond. Bijlsma: "Deze beauty verdient het om gezien te worden door heel veel mensen."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden