Afrikaanse kerk vreest dat paus op belangrijkste wensen 'nee' komt zeggen

AMSTERDAM - Wanneer paus Johannes Paulus II morgen de grond kust op het vliegveld van Yaoundé, Kameroen, vormt dit het begin van een nieuw (elfde) bezoek aan het “continent van de hoop”, zoals hij Afrika noemt. Het heeft er echter alle schijn van dat voor miljoenen rooms-katholieke Afrikanen die hoop de komende dagen de grond in wordt geboord. Want, zo is de verwachting, de paus zal indirect duidelijk maken dat hij de hoofdpunten op het wensenlijstje van de r.-k. kerk in dit complexe continent niet wenst te honoreren.

In alle drie de Afrikaanse landen die hij tussen 14 en 20 september bezoekt - na twee dagen Kameroen wordt de rest van de tijd eerlijk verdeeld tussen Zuid-Afrika en Kenia - zal de paus bekendmaken welke van de 64 propositiones hij heeft overgenomen. Deze geheime aanbevelingen vormden het resultaat van de Afrikaanse bisschoppensynode, begin vorig jaar in Rome na lange voorbereiding gehouden.

De verwachtingen bij het pausbezoek zijn bepaald niet hoog gespannen onder de 96 miljoen rooms-katholieken (37 procent van alle christenen) die Afrika telt. Zo denkt men niet dat Johannes Paulus II de dringend gewenste afrikanisering van de kerk zal toestaan. En men rekent er al evenmin op dat de paus met vernieuwende kerkrechtelijke richtlijnen komt met betrekking tot cruciale zaken als de voorouderverering, het traditionele huwelijk, polygamie, celibaat en de relatie met de inheemse godsdiensten. Om maar te zwijgen over het toestaan van condoomgebruik als eem middel om de explosieve aids-epidemie te helpen indammen. Of de paus hen die zich bezighouden met de moeizame dialoog met de islam en de grote protestantse kerken, concreet zal weten te inspireren en te instrueren, is evenzeer de vraag.

Toch zijn het deze kwesties die op de langere termijn zullen beslissen of de r.-k. kerk bestand zal zijn tegen alle krachten die van buitenaf steeds dwingender op haar inwerken: het oprukkend christelijk fundamentalisme, druk van de onafhankelijke Afrikaanse kerken én de renaissance binnen de islam. 96 miljoen katholieken lijkt een groot aantal, maar in werkelijkheid maken zij slechts veertien procent van de Afrikaanse bevolking uit.

Hoe moeilijk de verhoudingen liggen werd duidelijk bij het voorbereiden van de reis. Aanvankelijk stond ook een bezoek aan Tunesië op het programma - de pauselijke boodschap had symbolisch vanuit alle windrichtingen over het continent moeten weerklinken - maar het Vaticaan en de moslimregering konden niet tot overeenstemming komen over de procedures. De echte reden was dat de regering in Tunis fel negatieve reacties voorzag uit islamitische hoek.

Nog twee andere landen zijn van het programma geschrapt: Angola en Mozambique, overwegend rooms-katholiek en zich moeizaam herstellend van de gevolgen van verwoestende burgeroorlogen. Dit is overigens niet de reden waarom de paus hun deur voorbijgaat. Zijn nog steeds niet optimale gezondheid laat niet toe het toch al slopende programma - twaalf redevoeringen in zes dagen - verder te verzwaren. Hij zal de gelovigen nu vanuit Johannesburg toespreken.

Hoogtepunt van de Afrika-reis, zijn 67ste buitenlandse trip sinds z'n benoeming tot paus in 1978, is de formele ondertekening door Johannes Paulus II van de 150 pagina's tellende 'apostolische exhortatie'. Daaraan liggen alle definitieve besluiten vervat die de paus op grond van de synodevoorstellen heeft genomen. Bij deze plechtigheid in de kathedraal van Yaoundé wordt een groot deel van de 330 Afrikaanse synodebisschoppen verwacht. De paus zal ook de korte inhoud van de exhortatie voorlezen. Dat doet hij eveneens tijdens zijn bezoeken aan Johannesburg en Nairobi.

Al heeft de paus veel van de door de synode voorgedragen zaken waarschijnlijk niet gehonoreerd, aan twee kwesties zal hij in zijn exhortatie naar verwachting wél aandacht besteden: de grote kloof tussen arm en rijk in Afrika en alle schendingen van mensenrechten die daar plaatsvinden.

Zo'n veroordeling is belangrijk in een werelddeel waar de r.-k. kerk, net als andere christelijke kerken, zich te vaak afzijdig hield, of, erger nog, vuile handen maakte. Wat dat betreft ligt Rwanda nog vers in het geheugen.

De bisschoppensynode vond dat de kerk in Afrika openlijk stelling dient te nemen tegen elke vorm van politiek en sociaal onrecht. Johannes Paulus was het daar ongetwijfeld mee eens. Reden waarom hij er in de exhortatie vrijwel zeker aandacht aan zal schenken. Te meer omdat het aansluit bij zijn totale beleid met betrekking tot mensenrechten.

Een land waar de r.-k. kerk al geruime tijd bezig was dit in praktijk te brengen, is Zuid-Afrika. Ten tijde van het blanke apartheidsregime trok de leiding van de kerk (drie miljoen leden, overwegend zwart) de laatste jaren één lijn met andere christelijke kerken in het verzet tegen racisme en onderdrukking. De huidige paus steunde haar daarin. Zo weigerde hij consequent het land te bezoeken.

Ironischerwijs was hij in september 1988 gedwongen korte tijd door te brengen op Zuidafrikaans grondgebied, omdat zijn vliegtuig, onderweg naar Lesotho, een noodlanding moest maken in Johannesburg en per auto verder rijden. Bij die gelegenheid weigerde hij de Zuidafrikaanse grond te kussen. Zaterdag zal de 75-jarige kerkvorst, na aankomst in datzelfde Johannesburg, dit rituele gebaar wel maken.

Op grond van het positieve verleden zijn de betrekkingen tussen het Vaticaan en de nieuwe regering van president Mandela goed. Laatstgenoemde werd vier maanden na zijn vrijlating al door Johannes Paulus II in particuliere audiëntie ontvangen. Waarnemers noemen het komend bezoek van de paus “historisch” en een niet onbelangrijke morele steun in de rug bij de moeizame wederopbouw van het land.

En de paus liet vorige week vanuit Rome weten dat hij “in deze belangrijke tijd van transformatie en verandering” zijn reis naar Zuid-Afrika “met gretigheid” tegemoet ziet.

Geen groen licht

Alle fanfare rond het bezoek aan Johannesburg kan echter niet verhullen, dat de paus naar alle waarschijnlijkheid zijn Afrikaanse geloofsgenoten niet het groene licht zal geven voor datgene waarop zij al zolang wachten: liturgie en geloofsbeleving verder toe te mogen snijden op de eigen traditie en cultuur. Zodat de kerk adequater kan inspelen op religieuze, maatschappelijke en culturele problemen. Want nog altijd heeft de r.-k. kerk in Afrika een te westers imago.

“De Afrikaanse kerk staat aan het einde van het begin van haar ontwikkeling” stelde de paus een jaar geleden vast. Het is te hopen dat latere generaties Afrikaanse katholieken niet hoeven te concluderen dat hij het omgekeerde heeft bereikt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden