Afrikaanse filosofie / 'Ik ben omdat wij zijn'

Mogobe Ramose, hoogleraar wijs begeerte in Pretoria, strijdt tegen het kolonialisme van nu. Hij is vóór herstelbetalingen voor de slavernij en schuldendelging voor Afrika. Ramose was in Nederland voor de serie 'Afrikaanse filosofen' in de Rode Hoed: ,,Dekolonisatie was voortzetting van kolonialisme met andere middelen.''

Professor Ramose is vanuit Zuid-Afrika een paar dagen in Amsterdam om de dialoog aan te gaan met Nederlanders. En hij wil ubuntu uitleggen, een Afrikaanse filosofie, zijnsleer en ethiek ineen. Ubuntu leert wat het is om mens te zijn, maar ook hoe je je menselijk gedraagt. De mens is in de Afrikaanse visie niet primair individu, zoals in het Westen, maar een persoon binnen een gemeenschap, ofwel: 'Ik ben omdat wij zijn'.

In de ethiek van ubuntu gaat het om drie zaken, legt Ramose uit: erkenning van de ander als mens, respect voor de ander, bescherming van andermans leven. ,,Een belangrijk ubuntu-principe stelt dat een mensenleven meer waard is dan voedsel of rijkdom'', zegt Ramose. ,,Het accepteren van armoede is historisch gezien normaal, maar filosofisch gezien niet.''

Volgens de Zuid-Afrikaan hebben de geldbeluste Europeanen dé essentiële stap gezet om zijn continent arm te maken. Door een geldeconomie en een belastingsysteem in Afrika in te voeren, dwongen Europese landen Afrikanen tot loonarbeid. ,,Daarom is het onethisch dat wij die erfenis van buitenlandse schulden moeten afbetalen. Geld komt in het Westen vóór de mens. Als je armoede vanuit het perspectief van ubuntu bekijkt, zouden de handelsbarrières moeten worden opgeheven en medicijnen goedkoop verstrekt moeten worden.''

Afrikaanse onafhankelijkheid staat hoog op zijn agenda. De op het Westen georiënteerde Afrikaanse elites zijn nu nog blind voor wat Ramose 'de eigen Afrikaanse ervaring' noemt, en die bestaat uit een eigen geschiedenis, religie, cultuur en politiek. Ramose verzet zich tegen ontwikkelingsmodellen die ervan uitgaan dat er maar één weg tot ontwikkeling bestaat en waarin het Westen tot hét voorbeeld van de hele wereld wordt gemaakt. De term African renaissance, die de Zuid-Afrikaanse president Thabo Mbeki aan zijn campagne voor vernieuwing heeft meegegeven wordt door Ramose om die reden verworpen. ,,Het huwelijk tussen Afrika en de West-Europese Renaissance is van het begin af aan gedoemd om te mislukken'', betoogt hij.

Veel ruimte wordt op dit moment niet gegeven aan de 'eigen ervaring', zegt de filosoof. Hij wijst naar de globalisering, het proces waarbij zijn continent een zichzelf volkomen vreemd politiek, economisch en sociaal model krijgt opgedrongen. Het is hem duidelijk wie hier het meest van profiteren: de kleinkinderen van de slavendrijvers en de kolonialen van weleer. Het gesprek over herstelbetalingen aan de nakomelingen van de slaven moet gevoerd worden, vindt hij. ,,Maar helaas liep het Westen voor dit onderwerp weg tijdens de racismeconferentie van de Verenigde Naties.''

Ramose's ingehouden woede over de houding van het Westen wordt begrijpelijker op een dinsdagavond in de Rode Hoed als zijn Nederlandse collega, Heinz Kimmerle, emeritus hoogleraar wijsbegeerte in Rotterdam, beschrijft hoe er over Afrika gedacht is in de westerse wijsgerige traditie: ,,De Duitse filosoof Hegel heeft gesteld dat Afrika, bezuiden de Sahara, geen geschiedenis, geen religie op het niveau van het monotheïsme, geen hoog ontwikkelde cultuur of filosofie kent. Afrikanen waren geen mensen in de volle zin van het woord. Daarom was Hegel ook in staat het kolonialisme en de massale slavenhandel filosofisch te rechtvaardigen.''

Kimmerle vertelt verder dat op Afrikaanse universiteiten voor 80 tot 90 procent westerse filosofie wordt onderwezen en dat over de vraag of Afrikaanse filosofie wel bestaat, nog steeds wordt getwist in de academische wereld. Het struikelblok is dat de traditionele Afrikaanse filosofen, die wijzen heten, hun kennis alleen mondeling hebben overgedragen. Een slecht argument tegen het bestaan van een Afrikaanse filosofie, vindt Kimmerle. ,,Ik herinner alleen aan Socrates, Boeddha en Confucius, allemaal bekende filosofen die geen teksten hebben achtergelaten.''

Kimmerle stelt ,,dat ubuntu een belofte van Afrika aan de wereld is. Als wij begrijpen dat ons bestaan als individuen niet mogelijk is zonder de gemeenschap waarin wij leven, zou dit helpen de schaduwkant van de democratie te vermijden.''

In de pauze maakt een van de bezoekers zich kwaad. Op het herentoilet begint de man te foeteren dat de discussie veel te 'politiek correct' is. Hij zegt er 'schoon genoeg' van te hebben ,,dat altijd alle schuld bij het Westen wordt gelegd en nooit bij Afrika zelf''. Het belang van ubuntu voor het bestrijden van armoede, aids, corruptie, onwetendheid en bijgeloof ontgaat hem bovendien volkomen.

De volgende dag legt Ramose in zijn Amsterdamse hotel uit dat natuurlijk niet alles wat slecht gaat in Afrika de schuld van het Westen is. Toch vindt hij dat het leeuwendeel van de problemen wel door het kolonialisme veroorzaakt is. ,,We zijn het erover eens dat de kolonisatie van Afrika onrechtvaardig was'', zegt hij. ,,Maar de dekolonisatie van Afrika was niets anders dan de voortzetting van dit kolonialisme met andere middelen. Nergens in Afrika is bij de onafhankelijkheid de staatsvorm veranderd. Er kwam alleen een andere regering. Zo is de verzetsbeweging Swapo gedwongen de juridische verantwoordelijkheid voor de apartheidsperiode in Namibië over te nemen. Zodoende is het evenwicht in Afrika nog steeds verstoord.''

Een ander voorbeeld daarvan noemt Ramose de overgang van Rhodesië naar Zimbabwe: ,,Dat was een travestie, een bespotting van rechtvaardigheid.'' Het beleid van Zimbabwe's huidige president, Mugabe, die blanke boeren van hun landgoederen verjaagt, verwerpt hij maar hij kan diens populariteit wel verklaren. ,,Jullie begrijpen niet waarom Zuid-Afrika Zimbabwe niet wil boycotten, zoals het Westen doet. Maar dat heeft alles te maken met het basisgevoel, dat men zich nog steeds ongelijk behandeld weet. Dat gevoel is zo sterk, daar kan president Mbeki van Zuid-Afrika niet tegen ingaan. Oppositie en media vroegen om een boycot, maar het ANC nodigde Mugabe in december uitdrukkelijk uit voor hun congres in Stellenbosch. En hij krijgt er groot applaus. Dat kun je zien als een aanklacht tegen de blanken.''

De onafhankelijkheid is tot nog toe een teleurstellende ervaring geweest, vindt Ramose, hetgeen hij ook de Afrikaanse elites verwijt. ,,Die hebben het slecht gedaan. Ze doen het wel goed wat hun banden met buitenlandse elites betreft. Alleen daarom kunnen ze zo rijk worden, als bijvoorbeeld Mobutu van Congo. Als ik heel cynisch ben zeg ik: zelfs in het moderne Zuid-Afrika is er niets veranderd. De regering heeft voor miljarden rands wapens gekocht, zonder nationale discussie daarover. En dat in verkiezingstijd. Op de affiches stond: kies ANC, om armoede te bestrijden.''

Gevraagd naar de thema's waar de gewone Zuid-Afrikanen zich druk over maken, hoeft Ramose niet lang na te denken. ,,Enerzijds de armoede, anderzijds het racisme'', zegt hij. ,,Ik reis veel met het openbaar vervoer en bezoek bierhallen. Niet om te drinken, maar om te luisteren naar het volk en de hobo's, het uitschot. De meesten voelen zich -nog steeds- ongelijk behandeld.''

Met zijn zachte stem oordeelt Ramose fel over de huidige situatie van Afrika en de onwetendheid van het westerse publiek hierover. ,,Dat publiek is zo naïef. Ze stellen vreselijke vragen zoals: 'Wat kunnen we doen voor Afrika?' Ze doen al van alles en ze weten het niet! Hun geheime diensten manipuleren Afrika, westerse bedrijven verkopen daar hun wapens, de wereld is constant interactief, maar in wiens belang? Waarom kennen de mensen de politiek van hun eigen land niet? Ik noem dat de wil om onwetend te zijn.''

In gesprek met Afrikaanse filosofen, Rode Hoed, i.s.m. Filosofie Magazine, VU-podium en Cordaid. Eerstvolgende samenkomst: Sophie Oluwole (Nigeria) 20/2, Rode Hoed, Keizersgracht 100, Amsterdam, 020-6385606.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden