Afrika wil aan de vrijhandel, althans op papier

Vrachtwagenchauffeurs bij het douanekantoor in Bamako, Mali. Beeld REUTERS

Een vrijhandelszone van Caïro tot Kaapstad, daarvan dromen 44 van de 55 landen op het Afrikaanse continent. Voor het einde van dit jaar moet die droom realiteit zijn. Maar hoe kansrijk is dat, nu reuzen Nigeria en Zuid-Afrika niet meedoen?

Vrijhandel is geen keuze, meent Benedict Oramah, de Nigeriaanse directeur van de Afrikaanse export- en importbank Afrexim. "Afrika moet wel, want de meeste economieën op het continent zijn te klein om op wereldniveau te kunnen concurreren. Als we het nu niet doen, zinkt Afrika weg in armoede."

Invoertarieven schrappen

De eerste stap is al gezet. Door de ondertekening van een akkoord door 44 van de 55 landen op het continent is de Afrikaanse continentale vrijhandelszone AfCFTA een feit. Althans op papier. Ondertekenaars willen hun onderlinge handel, nu erg beperkt, stimuleren door allereerst de invoertarieven te schrappen.

"Het is nu makkelijker en goedkoper om producten te kopen in Azië dan in Afrika. De tariefmuren zitten ons in de weg", aldus Meriem Bensalah-Chaqroun, voorzitter van de Marokkaanse federatie van ondernemingen. Het potentieel van onderlinge handel in Afrika is enorm met 1,2 miljard mensen en een gezamenlijk bruto nationaal product van zo'n 2 biljoen euro. 

Maar de twee grootste economieën op het continent, Nigeria en Zuid-Afrika, ondertekenden het akkoord niet tijdens een Afrikaanse top in de Rwandese hoofdstad Kigali.

Dumpplaats

Eerst, zegt Zuid-Afrika, wil het de wetten in eigen land  op orde hebben en de Nigeriaanse leider Muhammadu Buhari was openlijke protectionistisch. "We gaan niet met iets akkoord dat onze nationale producenten en ondernemers ondermijnt of van Nigeria een dumpplaats maakt voor kant-en-klare producten", twitterde de president. Buhari's tweet verbaast, want zijn land produceert weinig en importeert al decennia goederen en zelfs voedsel uit Azië en het Westen.

Nigeria is niet de enige met protectionistische neigingen, ook Tanzania heeft er een handje van. Het maakt deel uit van een groep van zes landen die de Oost-Afrikaanse Gemeenschap vormt. Deze regionale vrijhandelszone werkt niet optimaal, zo bleek nadat Tanzania eerder dit jaar vijfduizend levende kuikens uit Kenia verbrandde. De import zou de lokale kippenhouders ondermijnen, luidde de redenering in de Tanzaniaanse hoofdstad Dodoma.

Ook Comesa, een regionale vrijhandelszone in zuidelijk en oostelijk Afrika functioneert niet. De Duitse autofabrikant Volkswagen heeft een enorm probleem als het auto's die in Zuid-Afrika zijn geassembleerd, buurland Zimbabwe in te krijgen. "Wij zijn niet in staat een auto van Zuid-Afrika naar Zimbabwe te brengen op een betaalbare en snelle manier", meldt Thomas Schafer, directeur van Volkswagen in Afrika.

Leraren gedeporteerd

Naast protectionisme is de infrastructuur een obstakel. Wegen en spoorlijnen die Afrikaanse landen met elkaar verbinden, bestaan slechts deels en verkeren vaak in vervallen staat. Ook het ontbreken van voldoende elektriciteit staat de industrialisering in Afrika in de weg. Daardoor worden veel grondstoffen zoals coltan, koper en uranium onverwerkt naar andere continenten verscheept; daar wordt het grote geld verdiend. Olieproducent Nigeria verscheept de olie naar de VS om het daar te laten raffineren en dan terug te kopen.

De vrijhandelszone betekent voor 27 landen niet alleen vrij vervoer van goederen, maar ook van mensen. Zij sloten een apart akkoord. Vele andere landen zetten er hun handtekening niet onder, omdat ze kampen met hoge werkloosheid en vrezen voor een toevloed van arbeidskrachten.

Zo deporteerde Tanzania honderden Oegandese onderwijskrachten. De leraren werkten voornamelijk op privéscholen die menen dat Oegandese leraren een hoger niveau hebben dan Tanzaniaanse. De Oegandezen hadden geen werkvergunning. Een weggestuurde leerkracht merkte op: "Het is onmogelijk als buitenlander een werkvergunning in Tanzania te krijgen. De deur zit op slot."

Afrika handelt vooral met China

De handel binnen Afrika bedroeg vorig jaar 15 procent van de totale handel van het continent. Ter vergelijking: de interne Europese handel bedraagt 67 procent en in Azië is dat 58 procent. Sinds de onafhankelijkheid van de meeste Afrikaanse landen zo'n zestig jaar geleden waren de VS en Europa lange tijd de belangrijkste handelspartners, maar tegenwoordig is China de grootste handelspartner van het continent, gevolgd door India en op enige afstand het Westen.

Lees ook: Protectionisme? Handelsconflicten?
Terwijl de VS en China elkaar bestoken met strafmaatregelen en ferme taal, gebeurt in Afrika het tegenovergestelde.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden