Afrika's eeuwige leiders

Afrika telt de meeste staatshoofden die aan het pluche blijven plakken. Hoe komen de Afrikanen van die vaak corrupte langregeerders af?

Zijn hele leven heeft de Kameroense journalist Theophile Kouamouo (38) geen andere leider gekend dan Paul Biya. "Ik ben op een gegeven moment naar het buitenland gegaan, maar mijn jongere zus heeft tijdens haar jeugd, haar studie en ook nu ze arts is, nooit een ander staatshoofd meegemaakt. Een vreemd idee als je daar als buitenstaander naar kijkt", zegt de nu in Parijs woonachtige journalist van mondeafrique.com. "Helaas hebben heel veel jonge Afrikanen in hun leven nooit een machtsoverdracht meegemaakt."

Langregeerders, Afrika zit er vol mee. Van de 43 langstzittende leiders in de wereld - met een termijn tussen de negen en veertig jaar - regeren er 15 op het Afrikaanse continent. José Eduardo dos Santos (73) van de zuidelijke oliereus Angola is 35 jaar aan de macht, Omar al-Bashir (71) van Soedan 26 jaar, en de bekendste en oudste langregeerder, de 91-jarige Robert Mugabe van Zimbabwe, is al 34 jaar niet weg te slaan van het hoogste ambt.

Nummer één op de Afrikaanse ranglijst van presidentiële plucheklevers: Theodore Obiang Nguema Mbasogo van oliestaatje Equatoriaal Guinee zit dik 36 jaar comfortabel op zijn troon. Recordhouder is Omar Bongo van de eveneens piepkleine olieproducent Gabon. Hij was 42 jaar alleenheerser tot hij in 2009 stierf. Maar de Bongo-dynastie leeft voort: zoon Ali Bongo is nu president.

Naast dit soort erfopvolgingen, is er de laatste jaren een nieuwe trend onder de nog levende langregeerders. De politieke dinosaurussen proberen hun termijn met constitutionele trucs bijkans tot aan hun dood op te rekken. In navolging van de leiders van Burundi (10 jaar president) en Rwanda (15 jaar) mag ook de president van Congo-Brazzaville sinds vorige week voor een derde keer meedoen aan de presidentsverkiezingen. Denis Sassou-Nguesso (72), met tussenposen 33 jaar president van het olieland, heeft via een referendum een grondwetswijziging voor elkaar gekregen. Volgens de autoriteiten heeft 90 procent voor gestemd. Volgens de oppositie omdat er een opkomst van slechts 10 procent was.

Honderden jongeren protesteerden tegen het referendum. Net zoals eerder in Burundi en Burkina Faso. In Burundi staat president Pierre Nkurunziza nog aan het roer. Maar in Burkina Faso maakte een indrukwekkende volksopstand een einde aan de 27-jarige machtsgreep van president Blaise Compaoré. Het volk dwong de macht op de knieën.

Atypisch land

Waarom lukt dat niet in meer Afrikaanse landen? "Burkina Faso is een inspirerend voorbeeld", zegt schrijver Alphonse Muambi, geboren in Congo. Daar vielen begin dit jaar ruim honderd doden bij protesten tegen een derde termijn voor president Joseph Kabila (veertien jaar aan de macht). Muambi: "Maar Burkina Faso is een atypisch Afrikaans land. De geest van de revolutionaire leider Thomas Sankara waart er nog rond waardoor de burgerbeweging goed georganiseerd is en de elite nog enig geweten heeft. En de internationale belangen in Burkina Faso zijn minimaal, terwijl die in het grondstoffenrijke Congo enorm zijn. Daarbij heeft Burkina nog een traditionele monarch die bemiddelt bij dit soort conflicten. Iemand die boven de politiek staat."

Binnen de traditionele leiderschapssystemen in Congo hoort 'een chief een slaaf van zijn volk' te zijn, zegt Muambi. "Daarbinnen speelt moraal en rechtvaardigheid nog een grote rol. Maar de Congolese president is een slaaf van het westerse bedrijfsleven. Hij dient belangen die niets met de Congolese bevolking te maken hebben, zoals zoveel staatshoofden in landen die bodemrijkdommen hebben. Leiders van Afrikaanse landen die minder van economisch belang zijn, fungeren weer als politieagent van het Westen."

Muambi benadrukt dat de Franse president François Hollande heeft gezegd dat Sassou-Nguesso van Congo-Brazzaville het recht had om 'zijn volk te raadplegen'. Een verklaring die hij een dag later introk, na kritiek dat hij zijn belofte om de corrupte banden tussen Frankrijk en Afrikaanse dictators eindelijk door te snijden, had gebroken. "Laten we onszelf niet voor de gek houden; Congo-Brazzaville wordt geleid door het Franse oliebedrijf Total. Dus wie is bepalend in Afrika: het volk of de buitenwereld?"

Ook de Ghanees-Nederlandse politicologe Alberta Opoku meent dat Afrika zichzelf niet regeert. "Er zijn maar zo'n vijf Afrikaanse landen die het tot op zekere hoogte zelf voor het zeggen hebben: Zuid-Afrika, Botswana, Namibië, Zambia en Ghana. Maar de overgrote meerderheid van de Afrikaanse leiders zijn marionetten van het Westen."

Opoku wijst op de verhoudingen met de VN, de Wereldbank en het Internationaal Monetair Fonds (IMF). "Zodra Afrikaanse landen een tijdelijke zetel in de Veiligheidsraad krijgen, schiet het ontwikkelingsgeld omhoog. En wie ook nog gunstig stemt voor de Verenigde Staten, Groot-Brittannië of Frankrijk komt in aanmerking voor IMF-programma's en leningen, tegen overigens bizar hoge rentes, en voor investeringen die ten goede komen aan multinationals. Kijk naar de aanleg van achterlijke bruggen en gigantische stuwdammen waar de bevolking weinig aan heeft. Maar zo rolt er wel veel smeergeld binnen dat de langregeerders in het zadel houdt. Het is een ontzettend rot, internationaal systeem dat deze mannen zo lang aan de macht houdt. Dus voor oplossingen rond leiderschap moet je niet in Afrika zijn maar in Den Haag, Genève en Washington."

Die benadering is de Somalisch-Nederlandse politicologe Ayaan Abukar iets te simpel. "Afrikaanse leiders zijn wel degelijk politiek verantwoordelijk voor het ontbreken van instituties. Het ambtelijk apparaat en de rechtshandhaving laten ze, soms met opzet, onontwikkeld. Dus als een langregeerder wegvalt, stort de hele staat in. Die draait nog op corruptie, terroristische ideologieën en clanstructuur. De focus moet niet zijn 'Hoe krijgen we die man weg?', maar 'Hoe krijgen we een beter systeem'? Daarvoor moet je heel veel investeren in economie, onderwijs en eerlijke handel en inclusieve groei. Daarbij speelt het Westen wel degelijk een rol. Nu gaat alles projectmatig en in de vorm van brandjes blussen. Een schooltje bouwen kan in drie maanden, maar een staat opbouwen niet."

Staatsopbouw is ook volgens Muambi, schrijver van 'Democratie kun je niet eten', het sleutelwoord. "Kijk naar de regeringsvorming in België, die duurde eindeloos. Maar de staat ging door, want die werkte. Maar in de meeste Afrikaanse landen draait alles om de leider."

Opvolgers

Staat er eigenlijk al een batterij aan nieuwe leiders klaar ter vervanging van de inmiddels wel erg oude garde van Afrikaanse staatshoofden? Nee, zegt zowel Muambi, Abukar als Opoku. "Met opzet niet", zegt de laatste. "Terwijl opvolging cruciaal is voor het functioneren van een democratie. Wim Kok ging pas weg toen hij Ad Melkert had klaargestoomd, en die vertrok toen Wouter Bos het kon overnemen. Als Mugabe morgen doodgaat, zal er chaos zijn in Zimbabwe. De oppositie is bijzonder zwak, zijn enige rivaal, Morgan Tsvangirai, is niet geschikt. Werken aan iemands val zonder opvolging te organiseren is heel gevaarlijk. Kijk naar Libië na Kadafi."

De Kameroense journalist Kouamouo houdt intussen de Kameroense leider Paul Biya (82) in de gaten. "Langregeerders hebben niet het eeuwige leven."

Hoe overleeft de politieke dinosaurus?

De Duitse politicoloog Felix Bethke heeft onderzoek gedaan naar hoe Afrikaanse leiders soms decennialang in het zadel blijven. Hij zag een patroon in de overlevingstactieken van 1960, zo rond de grote dekolonisatie van Afrika, tot 2005. De langregeerders manipuleren de politieke en militaire elite door geregeld het hele kabinet om te gooien en af en toe de bezem te halen door de legertop.

In een artikel over Bethke's onderzoek staat dat Mobutu Sese Seko van toenmalig Zaïre - nu Congo - ervoor zorgde dat slechts tachtig mensen in Congo van belang waren. Twintig van hen benoemde hij tot minister, weer twintig tot ambassadeur, twintig zette hij gevangen en de laatste twintig werden verbannen. Eens in de drie maanden verwisselde hij hun rollen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden