Afrika eist debat op via Twitter

Afrikaanse jongeren zetten zichzelf op de kaart dankzij sociale media. Daar uiten ze kritiek op hun leiders en corrigeren ze het beeld van Afrika in de buitenwereld. 'Is het raar dat we zelfspot hebben?'

Wat als Afrika een kroeg was? Dan zou Zuid-Afrika elke avond dorstig komen opdagen, maar doen alsof het niet bij de andere barhangers hoort. Dan zou Burundi moeder de vrouw telefonisch beloven dat het echt bij twee biertjes blijft, terwijl het al een derde bestelt.

Congo zou elke danswedstrijd winnen en alle landen zouden drankjes aanbieden aan het vrouwelijke deel van Ethiopië. Kenia zou een emmer champagne op de pof bestellen omdat 'neef Barack' het gemaakt heeft in Amerika, Zimbabwe zou nog een kater hebben van het onafhankelijkheidsfeestje van 1980 en met stapels verlepte biljetten voor zich opscheppen dat het miljardair is, maar nooit een rondje geven. Amerika zou de bareigenaar - China - de les lezen over het deurbeleid.

De barkeeper zou zich tegenover de andere landen verontschuldigen voor de luidruchtige Nigeriaanse hoek, maar uitleggen dat die patsers zijn zaak draaiende houden. Rwanda zou boos worden als er gemorst wordt en Senegal zou de bezoekers in de gang zonnebrillen en nep-merktassen proberen te verkopen. Zuid-Soedan zou die nieuwe gast zijn met agressieproblemen en iedereen zou zijn vergeten de Centraal-Afrikaanse Republiek, Guinee, Djibouti, Togo en Niger uit te nodigen.

Noord-Afrika zou de kroeg niet in wíllen en de Seychellen, Mauritius en Kaapverdië zouden in de vip-lounge neerkijken op de rest. En Europa? Dat zou stiekem alle drankjes vergiftigen, om iedereen de volgende dag een duur tegengif aan te bieden.

De hashtag #IfAfricaWasABar op Twitter begon als een geintje, zegt de 22-jarige Botswaanse studente wiskunde Siyanda Mohutsiwa (13.700 volgers), schrijfster voor onder meer Zuid-Afrikaanse kranten als Mail & Guardian en Sunday Times. Zij deed de oproep deze zomer: Als Afrika een bar was, wat zou jouw land dan drinken of doen? "Ik volg bijna alleen maar Afrikanen op Twitter en wij gebruiken het niet alleen als vermaak of zelfpromotie, merk ik. Voor veel Afrikanen voorziet Twitter in een behoefte om ons eigen verhaal te vertellen of oprechte vragen op te werpen omdat we meestal geen gehoor vinden bij de politiek of in de reguliere pers, binnenlands noch buitenlands. Die praten tegen of over ons, maar betrekken ons niet bij het gesprek. Twitter is een veilige ruimte om ons eigen geluid te laten horen. Maar vaak zijn de onderwerpen zwaar. Ik wil dat we vaker op een lichtvoetige manier over onszelf praten. Dus bedacht ik deze hashtag."

De respons was overweldigend creatief, scherp en hilarisch. Duizenden Afrikaanse twitteraars droegen bij aan de vele doordenkers, die geopolitieke kwesties tot 140 tekens terugbrachten. Het werd een even stekelig als vrolijk online-onderonsje waarin Afrikanen zichzelf, elkaar en het Westen op de hak namen.

Met humor

Vaak verwezen de reacties naar de pijnlijke actualiteit: xenofobisch geweld jegens andere Afrikanen in Zuid-Afrika, de ongrondwettelijke derde termijn van de Burundese president Nkurunziza en de burgeroorlog in Zuid-Soedan. De reacties betroffen ook stereotypen: de netheid van de ingetogen Rwandezen, afgedwongen door hun strenge president Kagame, de uitbundige en flamboyante Nigerianen daartegenover en de beweerde onbetwistbare schoonheid van Ethiopische vrouwen. Maar ook chronische problemen werden met een schep humor aangekaart, zoals corruptie en inhaligheid in Kenia, decennialange ondemocratische leiding in Zimbabwe en de schrijnende onzichtbaarheid van getormenteerde landen als de Centraal-Afrikaanse Republiek.

Het was een feest van herkenning voor hen die in een oogwenk de verwijzingen naar de historische, politieke en sociale structuren in Afrikaanse landen zien. Tot die ingewijden durfde ook een enkele niet-Afrikaan zich te rekenen. De Amerikaan Drew Hinshaw schreef: 'Als Afrika een bar was zou het in een veld vol gerst, druiven en suiker staan, maar toch alle drank importeren'. Au. Hinshaw, al jaren voor onder meer The Wall Street Journal correspondent in West-Afrika, kwam ermee weg: 398 retweets. Zijn kritiek op de verwaarlozing van de landbouw en van het economische potentieel op het continent, kon op instemming rekenen.

Verder werd bemoeienis van westerlingen of andere buitenstaanders snel bestraft door de Afrikaanse twitterati. Zelfs de aandacht voor dit trending topic bij de BBC en CNN, die verbaasd schreven over een 'Pan-Afrikaans satirisch festijn' wekte wrevel. 'Doodverklaard', was een veelgehoorde reactie. Met de nadruk op 'verklaard', want vooral de houterige uitleg - zoals waarschijnlijk ook in deze krant - haalde het exclusieve karakter van dit vileine feestje weg. Nu de westerse mainstream-media ermee aan de haal gingen, was de lol eraf.

Ook de 25-jarige Keniaanse socialemedia-deskundige en politiek commentator Brenda Wambui (3134 volgers) ergerde zich. "Is het zo bijzonder dat Afrikanen zelfspot hebben en spitsvondig zijn? Ik ben dan ook niet voor de term 'Afrikaans Twitter'."

Toch had de Botswaanse Mohutsiwa het zo bedacht. Want ondanks het geestige karakter van #IfAfricaWasABar, had de jonge schrijfster iets serieuzers voor ogen: de wederopbloei van het Pan-Afrikanisme. "Die gedachte van eenheid op het continent lijkt in de jaren zestig en zeventig te zijn gestorven met de dood van revolutionaire leiders als Patrice Lumumba van Congo, Kwame Nkrumah van Ghana en Thomas Sankara van Burkina Faso. Maar de behoefte aan eenheid is er nog steeds. Dat zie je aan het enthousiasme rond deze hashtag. Afrikanen willen hun krachten weer bundelen. Juist nu het kan. Vijftig jaar geleden zouden twee mensen uit Tanzania en Swaziland elkaar niet makkelijk vinden. Ook doordat we door onderdrukkende regimes tegen elkaar uitgespeeld werden. Nu kunnen we zomaar samen oplossingen en innovaties bedenken. De Afrikaanse Unie bijvoorbeeld is verworden tot een nutteloos orgaan, online kunnen we discussiëren over hoe we het weer zin kunnen geven. De technologie geeft ons de kans om de kracht van 54 landen te gebruiken en ons niet alleen tot het Westen of China te wenden."

De Keniaanse Wambui is het daarmee eens. "Ik kan goedkoper naar Dubai en India vliegen dan naar andere Afrikaanse landen. Ik moet bij AP of Reuters lezen wat er een paar landen verderop gebeurt. Afrikanen zien elkaar door een westerse lens. Twitter geeft ons de kans om ons verhaal toe te eigenen en zo onze democratische ruimte te verbreden."

Diaspora

Afrikaanse jongeren in de diaspora putten ook veel inspiratie uit de Afrikaanse aanwezigheid op sociale media, vertelt de 28-jarige Somalisch-Nederlandse Abdirashid Suleiman (7708 volgers). "Ik leer ontzettend veel over Somalië, waar ik als 4-jarige wegging vanwege de burgeroorlog. Maar ook over de geschiedenis en het heden van andere Afrikaanse landen, omdat media die de zaken verkeerd voorstellen veelvuldig gecorrigeerd worden door Afrikaanse twitteraars. Dat geeft mij vanuit Nederland een heel andere kijk op het continent." Via zijn blog NomadAmsterdam houdt Suleiman de wederopbouw in zijn geboorteland bij: de aanleg van hoogbouw, teruggekeerde ondernemers, vrouwelijke activisten, plaatjes van zeldzame postzegels en beelden van voor de oorlog.

Het heeft iets weg van wat Ugaaso Abukar Boocow doet. Zij maakt furore op Instagram - ze heeft 100.000 volgers - met kleurrijke glamourbeelden vanuit Mogadishu - ja, waar terreurgroep Al-Shabaab nog wel eens een gebouw vol politici, journalisten of studenten wil opblazen. Breed lachend, of met de felgekleurde lippen getuit, is ze in kleurrijke stoffen te zien op een oogverblindend wit strand of een chic terras.

Via de hashtag #TheAfricaTheMediaNeverShowsYou ('Het Afrika dat de media u nooit tonen') verspreiden Afrikanen dagelijks zeldzame beelden van het hele continent: de boulevard langs het strand van de Angolese hoofdstad Luanda, wolkenkrabbers in het centrum van het Keniaanse Nairobi, chique, overdekte winkelcentra in het Nigeriaanse Lagos. Of hipper dan hip geklede jongeren in Johannesburg en Kinshasa. Veel aandacht voor infrastructurele pracht en praal en mode dus.

"Het eenzijdig imago van Afrika bijstellen is belangrijk, maar het moet de onderdrukten niet overschaduwen", nuanceert Suleiman. "Liever kaart ik onrecht aan via Twitter." Daarvoor onderhoudt hij veel contact met andere Somalische twitteraars vanuit de VS, Groot-Brittannië, Scandinavië en Somalië zelf. Ze bespreken privé welke hashtags ze zullen gebruiken om westerse media te corrigeren en Somalische politici te bekritiseren. Zo ontstonden #Cadaanstudies, waarmee Somalische intellectuelen in de diaspora ageren tegen uitsluiting in het academische veld en YouKnowHeIsSomaliMP, waarmee incompetente Somalische parlementariërs belachelijk werden gemaakt.

Vrijlating

Online kan kritiek op de macht net zo gevaarlijk zijn als offline. Ethiopische twitteraars riepen ruim een jaar lang met de hashtag #FreeZone9Bloggers op tot de vrijlating van een groep jonge online-journalisten. Vlak voor het bezoek van president Obama in juli, het eerste zittende Amerikaanse staatshoofd dat Ethiopië bezocht, werden zes van de negen en nog een andere onafhankelijke journaliste vrijgelaten. Dat weerhield sommigen er niet van om ook tijdens Obama's bezoek kritisch te blijven met de hashtag #EthiopiansMessageToObama. Ze vroegen meer aandacht voor persvrijheid en democratie; Obama had alleen economische groei en veiligheid op zijn agenda.

Sociale media slechten niet alleen grenzen, maar maken ook korte metten met seksisme. Het debat over 'de Afrikaanse zaak' lijkt op Twitter te worden geleid door vrouwen. De Keniaanse Wambui, die zich profileert als feministe, is één van hen. "Online gaat het om hoe je argumenteert, niet om je geslacht. En daarmee doen vrouwen, die offline nog met ongelijkheid te maken hebben, hun voordeel. Veel belangrijke hashtags over Afrikaanse kwesties zijn door Afrikaanse vrouwen begonnen. Niet alleen #IfAfricaWasABar, maar ook #BringBackOurGirls." De hashtag waarmee de Nigeriaanse overheid onder druk werd gezet om ruim 200 ontvoerde schoolmeisjes te bevrijden uit de klauwen van terreurgroep Boko Haram, zette het terrorismeprobleem in Nigeria op de wereldkaart. "Gekaapt door Hollywood, maar bedacht door Nigeriaanse vrouwen." De hashtag werd 2 miljoen keer geretweet.

Heeft het ook al zin, al dat Twitter-activisme? Luisteren de corrupte en ondemocratische plucheklevers naar kritische stemmen online? "Ik en andere jonge Somaliërs worden wel gevolgd door Somalische politici", zegt Suleiman. "Maar die kunnen ook tweets pikken om er goede sier mee te maken." Siyanda Mohutsiwa: "Of onze leiders wat met onze kritiek zullen doen, is niet te voorspellen. Dat ze die zien is zeker. En dat is voor nu al heel belangrijk."

In de media is er al wel effect. Toen Barack Obama voorafgaand aan Ethiopië eerst op staatsbezoek ging naar Kenia, noemde CNN het land 'het broeinest van terreur'. Half Kenia pakte de computer of smartphone erbij om met de hashtag #SomeoneTellCNN korte metten te maken met deze typering. Kenia heeft met een aantal flinke aanslagen te maken gehad, maar dit pikten de Kenianen niet. Dagenlang domineerden tweets met sarcastische teksten en beelden van idyllische stranden, safari's, succesvolle atleten en dansende kinderen - 'op het ritme van granaatschoten', schreef iemand er bij. CNN-vicepresident Tony Maddox vloog snel naar Nairobi om excuses aan te bieden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden