Afrekening Indonesië komt nog

Met de verkiezing van Hamzah Haz tot vice-president is de kans groot dat de islam na een decennialange strijd een dominante plaats gaat innemen in de Indonesische politiek. De pluriforme samenleving die Wahid in stand heeft proberen te houden, is in gevaar.

Abdurrahman Wahid (Gus Dur) is inmiddels het staatspaleis uitgezet. Na medische behandeling in de VS zal hij terugkeren naar zijn islamschool, die inmiddels is omgedoopt tot 'volkspaleis'. Als Guru Bangsa, 'Leraar van het Volk', zal hij zich vandaar uit inzetten voor een morele strijd om gerechtigheid binnen de samenleving. Maar bovenal zal hij zich blijven inzetten voor een pluriforme, tolerante samenleving waarin godsdienstvrijheid gegarandeerd moet blijven.

Megawati Soekarnoputri en Hamzah Haz zijn nu de hoofdrolspelers in een nieuw bedrijf van het politieke toneelstuk, waarin sinds de proclamatie van de republiek op 17 augustus 1945 de vraag centraal staat op welke grondslag de natiestaat Indonesië moet zijn gevestigd.

In 1945 schrapten de stichters van de republiek, waaronder Wahids vader K.H. Wahid Hashyim, de zeven woorden uit de conceptgrondwet, waar alles om draait. Die zeven woorden schrijven namelijk voor dat elke moslim gehouden is de islamitische wet, sjaria, na te leven. In een land met 80 tot 85 procent moslims kan dan een fundamentalistische minderheid een islamstaat afdwingen. Zij begrepen dat Indonesië nooit een pluriforme natiestaat zou worden indien die islamwetten de politiek zouden bepalen. In de strijd om de onafhankelijkheid zouden de religieuze minderheden in het land, zoals de hindoes in Bali en de christenen in Oost-Indonesië, zich niet aansluiten bij de republiek onder leiding van Soekarno en Hatta.

De door Soekarno geformuleerde pancasila, als grondslag van de republiek, was voor hen wel acceptabel want hierin werd een Al Enige beleden, waardoor tegemoetgekomen werd aan een algemeen levend religieus besef, maar kreeg geen van de godsdiensten een dominante plaats toegewezen. Met die zeven woorden probeerden groepen binnen de islam echter alsnog die dominantie te bewerkstellingen. In 1945 is dat niet gelukt, en ook niet later met geweld via de Darul Islam beweging. Ook in 1965, toen islamitische jeugdgroepen de militairen steunden om de als atheïstisch beschouwde communisten uit te moorden, kreeg de islam van Soeharto niet die politieke ruimte waarop bepaalde groepen hadden gerekend.

Toch hebben zij hun ideaal nooit opgegeven. Hamzah Haz heeft vorig jaar, tijdens de jaarzitting van het Volkscongres, nog het initiatief genomen deze zeven woorden in de grondwet op te nemen.

Tussen de coulissen op dat politieke toneel staan nu de oude spelers uit Soeharto's Nieuwe Orde, zoals de generaals die Megawati steunen en de voorzitter van de Golkar, Akbar Tandjung. Ook staat daar Amien Rais als souffleur van Hamzah Haz. Zal hij binnen één, twee jaar wederom een Brutus-rol vervullen? Net als hij nu Wahid heeft weten weg te werken, na hem in oktober 1999 nog volop te hebben gesteund president te worden, kan hij straks ook Megawati laten vallen ten gunste van Hamzah Haz, die daardoor nog voor het verkiezingsjaar 2004 president kan worden. Een scenario waar niemand in Indonesië vreemd van zal opkijken want Rais' strategie is inmiddels transparant en hij staat bekend als ras-intrigant.

Door steun te verlenen aan de verkiezing van Hamzah Haz tot vice-president, heeft Megawati met open ogen Amien Rais een prachtige kans gegeven zijn uiteindelijk doel, de islamisering van de Indonesische politiek, te realiseren. De complexiteit van de Indonesische situatie leidt nu eenmaal tot monsterverbonden en dat biedt alle gelegenheid tot politieke intriges inclusief maffiapraktijken, zoals onlangs het op straat liquideren van de integere rechter Kartasasita.

Megawati en haar militaire adviseurs kozen voor rust op korte termijn. Met Hamzah Haz, evenals Wahid afkomstig uit de moslimbeweging Nahdlatul Ulama (NU), als vice-president hopen zij de aangeslagen NU-aanhang van Gus Dur enigszins te paaien. Maar tegelijkertijd maken zij het Amien Rais en diens politieke geestverwanten makkelijk om hun pijlen te richten op Megawati. Want alle argumenten die in oktober 1999 golden om tegen Megawati als president te stemmen zijn nu nog van kracht.

Daarnaast is zij om twee redenen kwetsbaarder geworden. Ten eerste blijken beschuldigingen van corruptie doeltreffend te zijn om een president uit het zadel te wippen. Via haar echtgenoot, Taufiq Kiemas, die nu al van grootschalige corruptie wordt verdacht, kan dan ook tegen haar een hetze worden begonnen. Zij zal dan nog meer moeten leunen op het leger, wat haar in de ogen van het volk tot een nieuwe dictator zal maken. Vooral bij dat deel van de bevolking dat voor invoering van de sjaria strijdt.

Ten tweede zullen vanwege toenemende druk vanuit de islam de religieuze minderheden hun heil en bescherming zoeken bij Megawati en dat leger. De parlementsfractie van Megawati's partij, de PDI-P, bestaat al voor een derde uit christenen en één van haar belangrijkste adviseurs is een christelijke oud-generaal die berucht is om zijn fascistoïde opvattingen.

Ook dat biedt Amien Rais een prachtige kans om zijn giftige pijlen op Megawati te richten.

Maar het is niet goed denkbaar dat het hem dit keer zo makkelijk zal afgaan als in zijn intriges tegen Wahid. Veeleer valt te verwachten dat, indien Amien en zijn geestverwanten de troefkaart van Hamzah Haz willen uitspelen, er een gelijksoortige grootschalige afrekening zal plaatsvinden als in de jaren zestig.

Een geweldsgolf waarvoor de geestelijk leider Emha Aiun Najib mij vorig jaar augustus al waarschuwde met zijn woorden: ,,Pas na Gus Durs presidentschap zal de Grote Afrekening plaatsvinden''.

Dr. N.G. Schulte Nordholt is Indonesiëkenner en politiek antropoloog aan de universiteit Twente. Hij verbleef bij Wahid in diens laatste week op het paleis.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden