Afrekenen met het genadezesje

Steeds meer hbo- en wo-opleidingen voldoen niet aan de eisen. De scripties zijn matig of zelfs onvoldoende, of studenten weten niet hoe ze onderzoek moeten doen. Wat is er aan de hand?

Nee, een toelichting op het negatieve oordeel dat de opleiding communicatie vorige week kreeg zit er niet in, zegt de woordvoerder van de Hogeschool Zeeland. "Het persbericht op de website meldt alle relevante informatie." Ook de Vrije Universiteit laat 'na overleg met de beleidsmedewerker' weten geen behoefte te hebben om de stand van zaken bij de deze maand afgekeurde opleiding bewegingswetenschappen toe te lichten. Opleidingen zitten kennelijk omhoog met de aandacht voor de hiaten in hun programma's.

Sinds 2010 zijn bijna vijftig opleidingen van hogescholen en universiteiten afgekeurd door de Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie (NVAO), het orgaan dat namens de overheid de kwaliteit van het hoger onderwijs beoordeelt. De opleiding journalistiek van Hogeschool Windesheim was de eerste die - vlak na de diploma-affaire bij Inholland - onder vuur kwam te liggen en een herkansing kreeg. Tijdens de reguliere zesjaarlijkse keuring oordeelde een commissie dat het eindniveau waarmee studenten de hogeschool verlieten niet altijd hbo-waardig was. Uit eigen onderzoek van de hogeschool bleek dat een kwart van de studenten die tussen 2009 en 2012 afstudeerden geen diploma hadden mogen krijgen. Vorige week werd bekend dat de opleiding weer aan alle eisen voldoet en opnieuw is goedgekeurd.

Maar de Hogeschool Windesheim bleek geen uitzondering. Sindsdien werden nog 37 opleidingen aan bekostigde hogescholen en universiteiten afgekeurd: 15 hbo-bachelors, 6 hbo-masters, 6 wo-bachelors en 10 wo-masters. (En tien van particuliere instellingen als Business School Notenboom en LOI). Stuk voor stuk kregen deze opleidingen één of twee jaar de tijd om de gebreken weg te werken.

Voordeel van de twijfel
Een greep uit de kritiek: Bij de bacheloropleiding criminologie van de Universiteit Leiden kan een 'te groot gedeelte' van de studenten niet zelfstandig een 'eenvoudig' onderzoek uitvoeren. In Utrecht kregen de beoordelaars bij de master criminologie scripties onder ogen die geen 7 maar een onvoldoende hadden moeten krijgen. En het onderzoek dat studenten aan de bachelor informatica van Hogeschool Inholland uitvoeren is 'in het algemeen onvoldoende'. "Het ontbreekt aan systematiek, de kwaliteit van bronnen is onbekend, de argumentatie is vaak zwak."

Waarom worden de laatste twee jaar stelstelmatig opleidingen afgekeurd? Waarom lagen er in het verleden niet of nauwelijks opleidingen onder vuur?

De belangrijkste reden is dat de wet in 2011 werd veranderd, zegt NVAO-voorzitter Anne Flierman. Iedere opleiding in het hoger onderwijs krijgt elke zes jaar een door de NVAO benoemde commissie van deskundigen en collega's van andere instellingen over de vloer. Die controleert of alles in orde is: zijn de studenten tevreden, de docenten goed opgeleid en de scripties van voldoende niveau? In het oude systeem dat tot 2012 werd gebruikt konden opleidingen alleen slagen of zakken voor deze test. Als de beoordelaars twijfels hadden over het afstudeerniveau of de scripties was hun enige optie om de tent (tijdelijk) te sluiten.

Beoordelingscommissies schrokken daarvoor terug, zegt Flierman. "Een afkeuring in het oude systeem had dramatische gevolgen: een opleiding mocht geen diploma's meer uitreiken en kreeg geen geld meer van de overheid. Als het maar enigszins mogelijk was om een opleiding toch de brug over te helpen dan deed men dat." Want een opleiding die geen geld meer krijgt en waar geen nieuwe studenten meer mogen beginnen is in de praktijk ten dode opgeschreven, zegt Flierman. Dus kregen ook slechte opleidingen eigenlijk altijd het voordeel van de twijfel. "Dan werden er afspraken gemaakt en aanbevelingen gedaan en kwam zo'n commissie nog eens terug om te kijken of er nu een voldoende afkon."

De herkansing
Echt kritisch konden commissies niet zijn en transparant was het ook niet. Daarom werd een derde optie toegevoegd aan het beoordelingssysteem: de herkansing. Sinds 2010 mogen de zogenaamde 'visitatiecommissies' een gele kaart uitdelen. In dat geval krijgt een opleiding één of twee jaar de tijd om zichzelf te verbeteren. Beoordelingscommissies maken massaal gebruik van zo'n 'hersteltermijn'.

"Ze hebben nu meer vrijheid om scherper te zijn", beaamt Karl Dittrich, tegenwoordig voorzitter van universiteitenvereniging VSNU maar ten tijde van de wetswijziging voorzitter van opleidingskeurmeester NVAO. "Nu kan een commissie bij twijfel of een opleiding een vijf, een vijfenhalf of een zes verdient zeggen: laat maar zien dat het goed zit in een herstelplan."

Ook de affaire bij Hogeschool Inholland, waar onterecht diploma's werden uitgereikt aan langstudeerders, heeft er in gehakt, zegt Flierman. "Destijds is een probleem in de schijnwerpers komen te staan dat zich op meer plekken voordeed. Neemt u maar van mij aan dat toen dat nieuws bekend werd opleidingen overal hebben gedacht: hoe zit dat bij ons? Op veel plekken heeft men toen al maatregelen genomen."

Gele kaart
De teller met afgekeurde opleidingen staat al bijna op 50. Zijn dat er niet wat veel? Flierman van de NVAO vindt van niet. "Op een totaal van bijna 2800 opleidingen in het hbo en wo gaat het om 1,8 procent. Er is geen sprake van een tsunami aan herstelplannen."

Opvallend is dat niet alleen hbo-opleidingen onder vuur liggen. Ook universitaire studies, waarop doorgaans weinig kritiek is, werden op de vingers getikt. "Daar moeten ze aan wennen. Men vindt dat niet leuk", zegt Flierman. Hebben de universiteiten dan zitten slapen? "In een aantal gevallen dachten ze misschien te gemakkelijk dat het wel goed zat."

Opleidingen reageren over het algemeen niet zo ontspannen op zo'n gele kaart. Sommigen benadrukken dat de feiten in het verleden speelden en al opgelost zijn. Anderen klagen dat zij een strengere commissie over de vloer krijgen dan de collega's van een andere instelling of vinden dat de afstudeeropdrachten van studenten wel erg streng worden beoordeeld. Een hbo-onderzoek is niet hetzelfde als een afstudeerscriptie op de universiteit en moet dus ook niet zó serieus genomen worden.

Flierman begrijpt die kritiek wel: "Willen we dat hbo'ers onderzoek doen of moeten ze praktijkopdrachten inleveren? Heeft u liever een fysiotherapeut die een negen haalde voor zijn scriptie, of degene die iets doet aan uw zere schouder? Ik kies dan toch voor die laatste."

Panels uit de universitaire wereld hebben de neiging om de scriptie erg serieus te nemen, merkt hij. "We zijn in overleg met de bureaus die de panels instrueren, dat zij niet teveel focussen op zo'n eindwerk. Je kunt ook naar het afstudeerniveau kijken op basis van een breder portfolio, met bij voorbeeld de scriptie, praktijkopdrachten en tentamens."

Aangetast prestige
De meeste opleidingen staan niet te springen om het oordeel over hun opleiding toe te lichten. "Ik heb het effect van zo'n herkansing op een opleiding wel onderschat", zegt VSNU-voorzitter Dittrich. "Dat het voor opleidingen heel vervelend is om genoemd te worden in de media als ze een hersteltraject krijgen. Hun prestige is aangetast, ze voelen zich miskend. Niemand geeft bewust slecht onderwijs, daar ben ik van overtuigd. Als zo'n commissie met collega's uit hun veld dan zegt: het is niet goed. Dan is dat natuurlijk geen leuke boodschap."

Bovendien heeft een opleiding vaak al lang en breed maatregelen genomen op het moment dat de NVAO bekend maakt dat het niet goed genoeg was, zegt Flierman. "In het geval van de communicatieopleiding van de Hogeschool Zeeland bijvoorbeeld is er afstudeerwerk van 2009 tot en met 2011 bekeken. Inmiddels is het 2013. Het gaat om een kritisch daglicht voor iets van twee jaar geleden. Maar dat is inherent aan het systeem."

De eerste afgekeurde opleidingen ondergaan momenteel een herkeuring. Flierman ziet het met belangstelling tegemoet. "Vroeg of laat zal het een keer gebeuren dat een opleiding toch gesloten wordt."

En wat betekent het voor de student?
De opleidingen komen er wel weer bovenop, maar voor studenten en afgestudeerden is dat een schrale troost. Na de affaire bij de opleiding Media & Entertainment Management van Inholland klaagden oud-studenten dat zij in sollicitatiegesprekken vragen kregen over hun opleiding of om die reden zelfs niet werden uitgenodigd. De bestuursvoorzitter van Inholland, Doekle Terpstra beloofde de alumni daarop een baangarantie. Hij had met de Algemene Bond Uitzendondernemingen (ABU) overlegd dat zij zich zouden inspannen om de studenten aan werk op niveau te helpen. Volgens Terpstra waren werkgevers namelijk tevreden over zijn studenten. Ook organiseerde hij bijspijkercursussen voor (oud-)studenten. Studenten die bij nader inzien onterecht een diploma hadden ontvangen, kregen ook een tegemoetkoming voor gederfde inkomsten in de extra studieperiode. Ook Windesheim organiseerde bijspijkercolleges. Ook studenten die nog in de collegebanken zitten, ondervinden problemen. Inholland kampt nu met een groep langstudeerders die het - na het verhogen van de eisen - niet lukt om af te studeren. Eén studente probeert via de rechter haar diploma af te dwingen.

Volgens Anne Flierman van de NVAO zijn ook studenten gebaat bij hogere eisen. "Het zorgt voor betere opleidingen. Er is op dit punt ook geen verschil van mening over onze inzet met de studentenorganisaties als ISO en LSVB." Volgens Flierman is het de verantwoordelijkheid van de hogeschool of universiteit zelf om studenten verder te begeleiden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden