Afonso Dhlakama: Wrede warlord en moedig oppositieleider

Afonso Dhlakama tijdens een campagnebijeenkomst in 2014. Beeld ANP

Natuurlijk, zijn aanhangers prijzen Afonso Dhlakama vooral als een moedige oppositieleider, die Mozambique verloste van zijn Marxistische dictatuur. Veel anderen zien hem eerder als een wrede warlord, een van de belangrijkste leiders in de zestien jaar durende burgeroorlog tussen Dhlakama's oppositiebeweging Renamo en de overheidstroepen van regeringspartij Frelimo. Die strijd kostte tussen 1976 en 1992 aan zeker een miljoen Mozambikanen het leven.

Dhlakama overleed donderdag op 65-jarige leeftijd, volgens onbevestigde berichten aan een hartstilstand als gevolg van diabetes. Hij overleed in zijn schuilplaats in Gorongosa in het hart van Mozambique. Daar had hij zich in 2012 teruggetrokken, nadat de spanningen tussen Renamo en de Frelimo-regering weer opliepen. In die onherbergzame streek, waar zijn aanhangers de meerderheid vormen, voelde hij zich veiliger. Maar waarschijnlijk kon hij van daar niet op tijd bij een ziekenhuis komen.

Dhlakama, vader van vijf kinderen, voerde al enige tijd vredesonderhandelingen met Frelimo-president Filipe Nyusi. De twee wilden het tussen 2013 en 2016 opgelaaide geweld stoppen in aanloop naar de verkiezingen later dit jaar. Dhlakama zou daarin Nyusi's belangrijkste tegenstrever worden. Nyusi riep na zijn dood direct op de vredesonderhandelingen voort te zetten.

Of dat lukt, hangt ervan af of Renamo snel een nieuwe leider kiest. Makkelijk zal dat waarschijnlijk niet gaan. Dhlakama leidde Renamo 39 jaar en centreerde de macht sterk rond zichzelf. In het allerslechtste geval valt de beweging uit elkaar en vormen de gewapende manschappen die Renamo nog altijd in het hart van Mozambique heeft gestationeerd zich daar om tot allerlei kleine militiegroepen.

Vrede

Dhlakama werd in 1979 leider van Renamo, nadat het Frelimo-leger zijn voorganger André Matsangaissa vermoordde. De burgeroorlog woedde toen al in volle hevigheid. Mozambique was in 1975 onafhankelijk geworden van Portugal en de Marxistische bevrijdingsbeweging Frelimo had de macht gegrepen. Een zwarte communistische regering in een buurland beviel het racistische witte minderheidsregime van Rhodesië allerminst. Het steunde daarom de nieuw gevormde anti-communistische oppositiebeweging Renamo. Nadat dit witte bewind ten val was gekomen en Rhodesië Zimbabwe werd, nam het Zuid-Afrikaanse apartheidsregime die rol in de jaren tachtig over. Pas toen het IJzeren Gordijn viel en het apartheidsregime in Zuid-Afrika de handdoek in de ring wierp, kon er in 1992 vrede komen in Mozambique.

De burgeroorlog was bloedig en vuil. Zowel Dhlakama's Renamo als Frelimo zette kindsoldaten in, maakte zich schuldig aan massamoord en aan verminking van burgers. Met het vredesakkoord kregen leiders van beide zijden echter amnestie en toverde Renamo zich om tot een gerespecteerde oppositiepartij, die zitting nam in het parlement, met Dhlakama als leider en presidentskandidaat. Toch wist de partij landelijk nooit veel macht te vergaren. Alleen op lokaal niveau, op het platteland vooral, won ze enkele verkiezingen.

Hoewel Dhlakama dus nooit écht zicht had op het presidentschap, en hoewel hij Frelimo veelvuldig beschuldigde van verkiezingsfraude, bleef het tussen 1992 en 2013 relatief rustig. Pas toen de economie van het straatarme Mozambique begon aan te trekken, door steenkoolwinning en de ontdekking van grote aardgasvoorraden voor de kust, namen de spanningen weer toe. Renamo beschuldigde het al lang niet meer marxistische Frelimo van corruptie en zelfverrijking, maar leek ook meer politieke macht te willen om zelf een groter deel van de nieuwe rijkdom te kunnen vergaren. Dhlakama zelf zei voor de armen op te komen.

Tussen 2013 en 2016 vonden er aanvallen plaats rond snelwegen en politiebureaus, onder meer in de centrale Sofala-provincie waar Dhlakama werd geboren. Het overheidsleger sloeg hard terug. De onrust schaadde de transporten vanuit de mijngebieden en het toerisme liep terug. De lage olieprijs en te hoge overheidsleningen dompelden Mozambique nog verder in economische crisis. Mede door die problemen groeide de noodzaak om tot een hernieuwde, definitieve vrede te komen. Al zal Dhlakama die dus niet meer sluiten.

In de rubriek 'Naschrift' beschrijft Trouw het leven van onlangs overleden bekende en minder bekende mensen. Een tip voor Naschrift? Mail naar naschrift@trouw.nl of per post naar Trouw/Naschrift, postbus 859, 1000 AW Amsterdam

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden