Afkes tiental als inspiratie

Daar zaten ze met vrolijke gezichten rondom de brijpot, ijverig lepelend met de rechterhand, terwijl de linkerarm op tafel rustte. Een tijdlang hoorde je niets anders dan 't geklikklak van de lepels en - 't spijt me dat ik 't zeggen moet, maar ik kan niet anders, want 't is de zuivere waarheid! - 't behaaglijk slurpen en smakken van al die hongerige gasten.

Dit is een schets van ruim honderd jaar geleden. In het Friese dorp Wergea (Warga) wonen Sjoerd en Harmke Feenstra met hun tien kinderen. Het is armoe troef in het arbeidersgezin. Gelukkig zit de oudste zoon in het leger en dient de oudste dochter in de stad bij een welgestelde familie; anders hadden ze nóg meer monden moeten vullen in het kleine huisje achter de Hilleburen. Een dampende schotel soepenbrij (karnemelksepap) is al een tractatie voor het kroost. Ieder steekt er zijn lepel in en smult ervan.

De Feenstra's waren een bron van inspiratie voor de schrijfster van het kinderboek 'Afkes Tiental', Nynke van Hichtum. Sjoerd en Harmke stonden model voor het ouderpaar Marten en Afke. Het dorp 'W...', zoals de kleintjes het in het boek noemden toen ze voor het eerst van hun leven in Leeuwarden terechtkwamen, was Wergea. En Wiepkje, die in de bestseller van Van Hichtum een betrekking had in de grote stad, was in werkelijkheid de oudste dochter Hiltsje: werkzaam bij de schrijfster en haar man Pieter Jelles Troelstra in Leeuwarden.

Via Hiltsje heeft Nynke van Hichtum de wereld van 'Afke' leren kennen. Het dienstmeisje heeft haar verteld over haar moeder en het grote gezin, de schrijnende armoede en de warmte waarin de kinderen desondanks werden grootgebracht. Nynke, pseudoniem voor Sjoukje Bokma de Boer, is ook enkele keren op bezoek geweest bij Afke in Wergea - in een rijtuig, per schip en zelfs op de schaats. Ze raakte daar onder de indruk van de manier waarop de vrouw zichzelf wegcijferde voor haar tiental, dat na het verschijnen van het boek trouwens nog aangroeide tot een dozijn. Ook Nynkes echtgenoot, de latere socialistische voorman Troelstra, werd getroffen door de situatie in Afkes dorp, dat als een rooie boerengemeenschap in 1886 voor het eerst in Nederland een coöperatieve zuivelfabriek in het leven had geroepen.

Ter ere van de film 'Nynke', die Pieter Verhoeff onlangs uitbracht, maakten we een Nynke-tocht. Een betere startplaats dan Wergea is niet denkbaar. Hier speelde het boek en vind je ook de dorpsstraat en de trekvaart terug. En hier staat Afke met haar kroost, in brons in een perkje aan de Nieuwe Leeuwarderweg. Er is elders wel eens aanspraak gemaakt op het beeld van Suze Berkhout, maar dat zou Wergea nooit toelaten.

We beginnen dus bij Afke en rijden in de richting van Swichum en Wirdum. De Moskoureed van Swichum heeft geen politieke achtergrond: de weg is vernoemd naar een plaats waar ooit een boerderij vlam vatte tegelijk met de grote brand van Moskou in 1812. In Swichum zijn ook nog resten van de Ayttastate, de locatie waar eeuwenlang de adellijke familie Van Aytta woonde en waar nu nog Ayttabloempjes (bosanemoontjes) bloeien. Wirdum, het volgende dorp, torst nog steeds de 'faam' mee dat het ooit z'n beide kerktorens heeft afgebroken en de tufstenen verpatst: tuorkefretters heten ze, torenvreters dus. Ook Wirdum heeft een state, zoals het hele gebied bezaaid is met statige boerderijen, die alleen al in hun naam een rijke historie herbergen.

In westelijke richting kruisen we de A32 Leeuwarden-Heerenveen, die hier zijn status van autosnelweg heeft ingeleverd. Weidum is de volgende tussenstop, de roomse enclave Wytgaard wordt in deze route overgeslagen. Mantgum is een dorp waar in het verleden veel boeren zijn gaan rentenieren en waar dus een fiks aantal fraaie huizen de aandacht vraagt. En dan Tsjerkebuorren, niet meer dan een oude toren die zijn kerk verloren heeft. Het is de plek waar Easterwierrum (Oosterwierum) vroeger ter kerke toog, maar nu alleen nog z'n doden begraaft. Het dorpshart van Easterwierrum is gedotterd en is daar aardig van opgeknapt.

We gaan weer op de terugweg naar het oosten en passeren voor de tweede keer de Zwette - in de zomer een vriendelijke vaart, in een strenge winter de ijsvloer waar de Elfstedenrijders nog goede moed hebben op een succesvolle dag. Maar het is nog maar het begin van de martelgang.

Voordat Reduzum (Roordahuizen) in zicht komt, lokt een uitzonderlijke horecagelegenheid, De Blauwe Tent. Het is een chauffeurscafé, waar de nalatenschap van Dumny Boers nog steeds in ere wordt gehouden: de geheelonthouding, die de dominee begin vorige eeuw naast de verheffing van de arbeidersklasse predikte. Het is dus een droege kroech, een droge kroeg waar sinds 1911 geen druppel beerenburg of bier getapt wordt. Die schade kan eventueel ingehaald worden in Reduzum zelf. Door dit dorp heen voert de Ayttawei (weer die Van Aytta's) onder de snelweg door naar Eagum.

De Nederlandse schrijfwijze is Aegum, maar dat moet een taalkundige vergissing zijn: ae is een beetje kakkerig, een beetje Haegs. Ea spreek je uit zoals de ee-klank in het woord heer. Eagum dus, 25 inwoners volgens een recente telling, 6 boerederijen en een oude kerktoren. Maar wel het demografisch midden van Friesland (een van de boerderijen heet ook Mid-Fryslân) en volgens een steen op het kerkhofje zelfs het Middelpunt van de Wereld. Het staat er echt: 'drie hanestappen (passen) van de toren'. En: 'wie het niet geloven wil, trede het maar na'.

Aan de voet van het bouwsel vieren leden van de studentenvereniging Bernlef uit Groningen jaarlijks het begin van een nieuw seizoen. Het is een apart gezelschap, dat ook een commissie in het leven heeft geroepen 'tot uitroeiing van Twarres'. Studentenlol? In Eagum durven ze dat wel, in het naburige Wergea zullen ze het wel uit hun hoofd laten. Daar komt immers het jonge zangduo vandaan, dat voor het eerst in de geschiedenis van de popmuziek de top-100 heeft aangevoerd met een Friestalige hit ('Wêr bisto'). En daar bedenken Miriam Timmer en Johan van der Veen het ene succesnummer na het andere. Gewoon bij moeder thuis. Onder de vleugels van Afke. Hoe kan het anders in Wergea.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden