AfD wint terrein op twee fronten

Gematigde stroming spreekt conservatieve vijftigers aan, populistisch geluid trekt juist boze twintigers

Op het podium van de Liederhalle van Stuttgart debatteren zes lijsttrekkers van de deelstaat Baden-Württemberg woensdagavond op z'n Duits: met onafgebroken monologen van vijf minuten en een felheid waar de meeste Nederlandse politici van zouden schrikken.

Zes mannen van tussen de veertig en 68 jaar, het merendeel grijs, allemaal in pak. Niets opvallends aan, behalve dan dat een van de grijze heren tot voor kort nog resoluut van de verkiezingspodia werd geweerd. Het is Jörg Meuthen van Alternative für Deutschland (AfD), een rechts-populistische partij die een paar maanden terug nog nauwelijks serieus werd genomen.

Maar de vluchtelingencrisis en daarmee veranderende peilingen hebben dat veranderd. De AfD, die steeds hard het beleid van Angela Merkels regering bekritiseert, klimt van zo'n 6 procent een paar maanden terug tot landelijk 10 tot 12 procent nu. In de drie deelstaten Baden-Württemberg, Rijnland-Palts en Saksen-Anhalt waar op 13 maart verkiezingen zijn, komt ze uit op respectievelijk 8,5 procent, 12 procent en 17 procent.

Het betekent niet dat de uitnodiging van AfD'er Meuthen vanzelfsprekend was. Linkse partijen SPD en Die Grünen dreigden niet naar het tv-debat te komen uit vrees dat de discussieleiders te weinig aandacht zouden besteden aan de rechts-populistische neigingen van de partij. Maar nadat de twee partijen in de media werden weggezet als lafaards die politieke tegenstanders het woord willen ontnemen, zijn ze toch gekomen. Met de strategie om Meuthen aan te vallen.

Dat gaat niet zo makkelijk. Niet alleen omdat de slimme econoom tot de liberale vleugel van de AfD behoort en niet op populistische uitspraken te betrappen valt, ook omdat hij beschuldigingen omzeilt. Op de vraag waarom zijn partij tegen vluchtelingen is en de grenzen wil sluiten, antwoordt hij: "We betreuren het niet dat mensen naar Duitsland willen komen, we zijn niet xenofoob. Het gaat ons erom dat er zo veel migranten binnenkomen dat er geïntegreerd kan worden." En: "Wij willen slechts de controle weer terug. Net als jullie."

Een contrast met de woorden van Frauke Petry, sinds de zomer van 2015 het gezicht van de AfD en samen met Meuthen politiek leider. De Oost-Duitse schokte Duitsland en haar eigen partijtop toen ze vorige maand pleitte voor hekken aan de grens die politieagenten desnoods met vuurwapens tegen illegale migranten moeten beschermen.

Juist dat soort extreme pleidooien heeft de laatste maanden voor extra stemmen van jonge mannen gezorgd. De AfD, die in 2013 werd opgericht als anti-europartij, buit sinds de zomer vooral onvrede over de vluchtelingencrisis uit. Maar de gematigde vleugel is er ook nog, bewijst Meuthen. De combinatie van die vleugel en de rechts-populistische tak zorgt nu voor het succes, concludeerde de Duitse Otto Brenner Stichting vorige week in een studie. 'Een dubbelstrategie.'

Opvallend is dat de AfD zeer uiteenlopende groepen kiezers aanspreekt. In het (zuid)westen van Duitsland zijn dat de conservatieve vijftigers die weglopen van de christen-democratische CDU met conservatieve standpunten. In het oosten, in Saksen en Saksen-Anhalt, is de partij met provocerende nationalistische meningen en extremere deelstaatkandidaten populair onder mannen van in de twintig.

Petry is de belichaming van die dubbele strategie. Zij heeft nog steeds geen programma voor haar partij vastgesteld (dat gebeurt pas eind april) en beweegt zich behendig tussen teleurgestelde conservatieven en Pegida-aanhangers. Terwijl ze Duitse media 'Pinokkio-Presse' noemt, ging ze begin deze week graag met buitenlandse media in gesprek. Na haar pleidooi voor gewapende grensbewakers klonk ze nu ineens gematigd. "De vluchtelingenproblematiek is complex."

In hetzelfde gesprek noemde ze aanhangers van de extreem-rechtse partij NPD "niet de clientèle van de AfD", maar weigerde ze hen te adviseren om niet op de AfD te stemmen. Ook zei ze dat de vluchtelingen die niet uit een bus durfden te komen omdat ze bij hun opvangcentrum in Clausnitz werden opgewacht door een schreeuwende meute ook schuldig waren aan de escalatie. Enkelen hadden hun middelvinger opgestoken.

De vraag is hoe lang Petry die dubbelzinnige houding kan volhouden. Volgens Duitse media broeit het in haar partij. Net als vorige zomer botsen de gematigde en rechts-populistische stroming. Ooit zal AfD een keuze moeten maken. Maar in aanloop naar de deelstaatverkiezingen wedt de partij op twee paarden en blijven de gelederen gesloten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden