AfD, partij van teleurgestelde Duitse mannen

Rechtse nieuwkomer Alternative für Deutschland haalt met groot succes stemmen weg bij de gevestigde grote partijen. Op het partijcongres, komend weekeinde, wordt een 'anti-islamitisch manifest' gepresenteerd. Wat drijft de kiezer?

Een kwart van de stemmen in deelstaat Saksen-Anhalt, en tussen 12 en 15 procent in de West-Duitse deelstaten Baden-Württemberg en Rijnland-Palts: het Alternative für Deutschland (AfD) behaalde bij de deelstaatverkiezingen half maart een monsterzege en schudde het politieke landschap flink op. De nieuwe partij op rechts, die een flinke vertegenwoordiging heeft gekregen in drie deelstaatparlementen, zal niet alleen het beleid beïnvloeden, maar het AfD maakt het ook moeilijker coalities te smeden. Sommige media noemden het electorale succes van de partij 'een aardverschuiving'. Wie maakten die omwenteling mogelijk?

Veel boze of gedesillusioneerde kiezers, zo blijkt uit analyses. Bijna twee derde van de AfD-kiezers in de Oost-Duitse deelstaat Saksen-Anhalt stemde op de partij uit teleurstelling over andere partijen; slechts 27 procent stemde uit overtuiging voor de anti-immigratiepartij. Andere deelstaten laten hetzelfde beeld zien: niet de kracht van het AfD was het motief om daarop te stemmen, maar de zwakte van de gevestigde partijen.

Opvallend is dat het AfD veel kiezers trekt die decennialang stemden op de SPD: arbeiders en werklozen. De laatste jaren bleven velen van hen thuis bij verkiezingen. "Het gaat om veel mensen die zich benadeeld voelen en tot voor kort niet eens meer stemden. Die zijn nu geactiveerd", verklaart econoom Marcel Fratzscher van het Berlijnse instituut DIW.

Velen van hen zijn teleurgesteld door het strenge pakket aan arbeidsmarktmaatregelen dat de sociaal- democratische bondskanselier Gerhard Schröder in 2005 doorvoerde. Duitsers die hun baan verliezen, krijgen sindsdien minder lang een werkloosheidsuitkering dan voorheen, en bovendien is de uitkering verlaagd. De vluchtelingencrisis is daar het afgelopen jaar bovenop gekomen. "Nu zijn mensen bang dat ze met de komst van alle immigranten minder krijgen", verklaart Fratzscher.

Mannen, werklozen en arbeiders, bij die drie groepen scoorde het AfD in alle drie de deelstaten goed. Van de AfD-stemmers in de relatief rijke deelstaat Baden-Württemberg is een derde werkloos en noemt 30 procent zich arbeider. Maar het AfD bestempelen als een partij van de Duitse onderklasse is te kort door de bocht. De partij trekt ook kiezers uit de middenklasse die er geen vertrouwen in hebben dat hun regering de vluchtelingencrisis zal oplossen.

Het resultaat van de deelstaatverkiezingen past in een trend die in meer West-Europese landen te zien is. De band die er lange tijd was tussen de lagere klassen en sociaaldemocratische partijen, is verdwenen. Kiezers uit die klassen keren zich uit boosheid en frustratie af van gevestigde partijen en zoeken hun heil bij partijen die volgens hen de problemen wel durven benoemen. Het AfD vervult die rol in Duitsland, zoals de PVV dat in Nederland doet.

Of het AfD daarmee ook een grote plek in de landelijke Duitse politiek kan verwerven en het rechts-populisme definitief zijn intrede heeft gedaan, is nog maar de vraag. Uit enquêtes blijkt namelijk dat de helft van de AfD-kiezers op de conservatieve CSU, de Beierse zusterpartij van de CDU, had gestemd als ze die mogelijkheid hadden gehad.

CSU-voorman Horst Seehofer is kritisch over bondskanselier Merkels ruimhartige vluchtelingenbeleid. Politieke duiders leggen die stemmen voor het AfD uit als een keuze uit armoede. Met het afnemen van de vluchtelingencrisis kunnen die stemmen de volgende keer heel ergens anders terechtkomen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden