Af en toe wordt het grondwater bijgevuld

Trouw gaat deze zomer ondergronds en beschrijft een aantal locaties in 'De Kelder van Nederland'. Vandaag aflevering 15

Het klotst lichtjes. Er zit maar een klein beetje water tussen de rechtopgaande muren eromheen en de gemetselde stenen kelderbak, die nog geen anderhalve meter hoog is. Kinderen hebben grote pret in het schommelen, als volwassene sta je ongelukkig gebogen onder de balken.

In de volksmond willen Edammers nog weleens voor 'dwarsen' uitgemaakt worden, maar in dit geval gaat dat niet op. Die drijvende kelder is een heel vernuftig fenomeen, waar de eigenaars in de loop der eeuwen ruimschoots profijt van hebben gehad. Zeker zijn ze er niet van in Edam, maar deze kelder lijkt een uniek exemplaar in Nederland. Er zouden er meer geweest zijn in dit oude stadje. En er gaan ook geruchten, dat er elders in Nederland nog een is, maar daar melden de archieven (nog) niets over.

Over die drijvende kelder onder het museum in Edam is trouwens ook vrijwel niets bekend. Behalve dan het feit dat het huis aan het Damplein, dat er nu zo allemachtig scheef bij staat en alleen daarom al erg fotogeniek is, omstreeks 1550 als houten huis gebouwd is. Door een scheepskapitein, leert de hardnekkige legende - eentje die z'n centjes op de Groenland-vaart had verdiend en daar in dit huis van wilde genieten. De visserij-mogelijkheden in die polaire streek werden weliswaar pas omstreeks 1600 bij de Hollanders bekend, maar goed.

Het verhaal gaat, dat de kapitein graag een huis in de sfeer van een schip wilde en daarom een kajuitachtige op- en onderkamer liet maken, met kleine trapjes en patrijspoorten (die in de 16de eeuw ook nog niet bestonden). Om de legende compleet te maken (de fluistering, dat hij er met wel twaalf vrouwen huisde en al het water van de wereld had bezeild, zullen we dan maar even vergeten) wordt verteld dat de kapitein een drijvende kelder liet maken: mocht hij heimwee krijgen naar de zee, dan daalde hij daarin af, en wandelde alsof hij op het dek van zijn schip liep.

Geloof het maar niet. Wat wèl waar is, is het feit dat de drijvende kelder een creatieve remedie was tegen de sterk wisselende grondwaterstand in Waterland. Er zijn tal van voorbeelden van kelders die door de stijging van het peil werden opgetild en knapten, en van muren die werden ontwricht. Een dertig centimeter dikke betonvloer aanbrengen, zoals recent bij het Haagse Museon is gebeurd, was toen natuurlijk nog ondenkbaar.

Ing. C. Boschma-Aarnoudse, bestuurslid van het Edams museum en bouwkundige, onderzoekt en inventariseert alle panden uit de zestiende eeuw in Edam. Van het voormalige koopmanshuis is genoeg bekend, maar over de kelder tast ze nog steeds in het duister. Uit een veilakte van 1726 maakte zij op, dat het huis een 'groote bierkelder' bevatte. Er bestaat ook een tekening van een verbouwing uit circa 1700 waarop de drijvende kelder voorkomt. Hij moet toen of daarvoor zijn aangebracht, denkt mevrouw Boschma.

De gemeente kocht het pand ruim honderd jaar geleden, nadat het jarenlang door een aardappelhandelaar was gebruikt, en bestemde het tot museum. Het was heel lang een potpourri van Waterlandse rariteiten ('alles wat ooit uit de sloot is gehaald of van achter 't behang vandaan kwam' schreef iemand eens), maar het toont nu meer als een woonhuis van een voormalig koopmansgezin. Op de eerste verdieping wordt de geschiedenis van de stad uitgebeeld (met onder andere een beeldschone gravure van de Purmer). Rariteiten zijn er gebleven: de metershoge, 17e-eeuwse schilderijen van Jan Claesz Clees (de 'Dikke Man', een herbergier van 445 pond voor wie een aparte berrie nodig was om hem naar zijn graf te dragen) en van Pieter Langebaard (een weesmeester met een baard van een paar meter). De afbeelding van Trijntje Kever (de 'Grote Meid', 17 jaar oud en tweeeneenhalve meter lang) hangt nu aan de overkant van de Dam in het voormalige raadhuis.

Maar hèt Fenomeen van Edam blijft de kelder. De verrotte balken van de vloer erboven zijn ooit heel voorzichtig vervangen. Als de kelderbak moet worden hersteld (er zit al heel lang een lekje in), wordt het lastiger. Stutten kan niet, de bak eruit halen evenmin. Tegels openen misschien? Bij de gemeente krijgen ze al een nachtmerrie, als ze aan de kostbare operatie denken. Daar is het probleem van de lage grondwaterstand in de zomer een peulenschil bij: om de kelder drijvende te houden wordt het water af en toe een beetje bijgevuld.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden