WetenschapAerosolen

Aerosolen: volgens de experts komen ze overal. Maar ze doen niks, zeggen virologen

Een coronapolikliniek bij het Universitair Medisch Centrum Groningen (UMCG). Beeld ANP

Het coronavirus verspreidt zich volgens deskundigen vooral via grote druppels en handcontact. Maar vergeet de hele kleine druppeltjes niet, zeggen critici. Die aerosolen blijven lang zweven. Maar er zit nauwelijks virus in, luidt het weerwoord.

Hoe veilig is anderhalve meter afstand? De norm van het RIVM is gebaseerd op proeven uit de jaren dertig. De Amerikaan William Wells zag hoe tbc-patiënten bij het hoesten en proesten besmette waterdruppeltjes verspreidden. Wie afstand bewaarde, liep volgens Wells geen gevaar. De kleine druppeltjes zouden snel verdampen, terwijl de grote door de zwaartekracht naar de grond werden getrokken. Een enkel druppeltje daargelaten leek anderhalve meter een veilige afstand.

Dat idee is achterhaald, zegt Detlef Lohse, hoogleraar fysica van vloeistoffen aan de Universiteit Twente. Het suggereert dat de speekseldeeltjes als onafhankelijke druppeltjes worden uitgeproest, maar het is een warme, vochtige wolk waarin de kleine druppeltjes zich kunnen handhaven. En vervolgens kunnen ze door hun geringe gewicht lang in de lucht blijven zweven. “Hoe lang? Dat hangt van de omstandigheden af, maar in een vochtige omgeving houden ze het wel een paar minuten uit. Sowieso binnen, en zeker als er niet goed geventileerd wordt. Maar het kan ook buiten. Mist bestaat immers ook uit zwevende druppeltjes.”

De kleine druppeltjes worden aerosolen genoemd. Ze hebben een diameter van hooguit een paar duizendste van een millimeter, maar ze worden door sommigen een grote rol in de verspreiding van het coronavirus toegedicht. Volgens de Duitse topviroloog Christian Drosten is die rol groter dan die van de grote hoestdruppels of de overdracht via handcontact. De recente uitbraak in een restaurant in het Noord-Duitse Leer, waar achttien mensen besmet bleken, was volgens hem te wijten aan aerosolen die door een slechte ventilatie hun slag hadden kunnen slaan.

Aerosolen weten net als rook de afstand te overbruggen

Lohse wijst op de vele studies die laten zien hoe ver de aerosolen kunnen reiken, ook zonder het duwtje in de rug van de ventilator. Niet alleen met hoesten, maar ook door te spreken, schreeuwen of zingen kunnen besmette personen het virus middels kleine druppeltjes verspreiden. “U zult mij voorlopig ook niet in een restaurant aantreffen. Zeker niet in Nederland, waar mondkapjes in de openbare ruimte niet verplicht zijn. Die kapjes voorkomen verspreiding door een besmet persoon en reduceren de hoeveelheid virus die je eventueel inademt. En er is ook nog een psychologisch effect: de kapjes maken mensen alerter.”

Zelfs als de aerosolen helemaal opdrogen en er alleen wat virus met zout en eiwit overblijft, kunnen ze in de lucht blijven circuleren. Lohse: “Ga maar na: als iemand buiten op vijf meter afstand staat te roken, of iemand heeft veel parfum op, dan ruik je dat. Op dezelfde manier weten ook aerosolen die afstanden te overbruggen.” Onduidelijk is nog wel, zegt hij, hoeveel virus noodzakelijk is voor een besmetting. “Is zo’n opgedroogd aerosol nog infectueus? Ik weet het niet, maar er zijn veel experts die zeggen van wel.”

Beeld Sander Soewargana

‘De anderhalvemeterregel heeft toch gewerkt?’

Volgens hoogleraar infectiepreventie Andreas Voss, aan het Radboudumc in Nijmegen, is het niet ondenkbaar, maar spelen de aerosolen geen rol van betekenis in de verspreiding. “Het valt niet geheel uit te sluiten, maar het overgrote deel van de infecties ontstaat door de grote druppels en door indirect contact.” Daar heeft hij drie argumenten voor. “Als een substantieel deel van de overdracht van het virus via aerosolen zou verlopen, lag de befaamde waarde voor die overdracht, de R, ergens tussen vijftien en twintig, zoals bij de mazelen het geval is. Een coronapatiënt besmet gemiddeld maar twee of drie anderen.”

Daarnaast is in de meeste studies geen levend virus op grotere afstand van een patiënt aangetroffen. En ook de klinische praktijk spreekt tegen de aerosolen. Voss: “De anderhalvemeterregel heeft toch gewerkt? Als de verspreiding door aerosolen een rol had gespeeld, hadden we de epidemie nooit zo met die maatregel onder controle gekregen.”

Maar hoe zit het dan met die recente uitbraken, zoals het restaurant in Leer of de baptistenkerk in Frankfurt? Die lijken juist wel de aerosolen aan te wijzen. Voss: “Dat is de vraag. Het onderzoek is nog gaande. Is de anderhalve meter goed aangehouden? Hoeveel mensen zijn met busjes naar de kerk gekomen? Zijn ze tijdens de dienst besmet of tijdens de samenkomst erna? Wij weten van andere coronavirussen, Sars en Mers, dat zogeheten superspreading events mogelijk zijn, maar zeer uitzonderlijk. Meestal hebben zulke uitbraken toch te maken met onvoldoende afstand, onvoldoende ventilatie en mensen die zich niet aan basismaatregelen zoals goede hoest- en nieshygiëne en handen wassen houden.”

‘Uit de meeste studies blijkt: aerosolen spelen een ondergeschikte rol’

Ook Marion Koopmans, hoogleraar virologie aan het Rotterdamse Erasmus MC, waarschuwt dat we niet te snel verbanden moeten leggen. “Het is een uiterst complex vraagstuk; het is heel lastig om individuele besmettingsroutes vast te stellen of uit te sluiten. In zo’n restaurant lopen veel mensen rond waardoor die anderhalve meter niet altijd is vol te houden, mensen raken elkaar aan. Of neem dat cruiseschip, de Diamond Princess. Het grote aantal besmettingen moest door het ventilatiesysteem zijn veroorzaakt. Toen men het goed uitzocht, bleek toch de bulk bij het banket besmet.”

In het publieke debat wordt al snel de link gelegd, vervolgt Koopmans: “Zie je wel, zegt men dan. En ik kan dan niet zeggen dat het niet zo is. Maar ik weet wel: mensen die hoesten, niezen of zingen, verspreiden een wolk aan druppels. Hoe groter de druppels, hoe hoger de virusconcentratie, en hoe groter de druppels, hoe sneller ze neerslaan. Dat werkt in ons voordeel. Met die anderhalve meter afstand vermijd je de meeste besmettingen. We weten niet exact hoeveel de grote druppels aan de verspreiding bijdragen en hoeveel de kleine. Maar uit het merendeel van de studies blijkt wel: die aerosolen spelen een ondergeschikte rol.”

Ventileren

Veel lokale uitbraken – in een kerk, restaurant of cruiseschip – worden gerelateerd aan een slechte ventilatie. En dat wordt vaak weer gezien als bewijs voor de belangrijke rol van aerosolen. De kleine druppeltjes konden zich daardoor immers ophopen of werden door een slechte airco naar een belendend restauranttafeltje geblazen.

De verhalen overtuigen Andreas Voss, hoogleraar infectiepreventie, niet. “Oké, als mensen langdurig, in een slecht geventileerde ruimte hijgen of luid zingen. Ja, dan kun je een grote concentratie druppeltjes krijgen, waarin mensen elkaar besmetten. Maar dat is een uitzonderlijke situatie.”

Toch verschijnen elke dag wetenschappelijke artikelen die op dit risico wijzen. “Klopt. We zijn het niet allemaal met elkaar eens. Er zullen wetenschappers blijven die aerosolen een grote rol toedichten. Maar de overgrote meerderheid ziet dit virus niet als een infectie die zich door de lucht verspreidt.”

Lees ook:

Kan de airco op kantoor het coronavirus verspreiden?

Het coronavirus kan zich verplaatsen door de lucht. Wat betekent dat op kantoor waar in de zomer de airco staat te blazen?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden