Adopteer eens een kritische boom!

bomenwachters | De provincie Gelderland en de gemeente Epe wilden 600 gezonde, oude bomen kappen langs een drukke weg naar dit Veluwedorp. Omwonenden maakten een nieuw plan. Nu hoeven er nog maar 225 om.

Epe is onmiskenbaar de Nederlandse gemeente met het grootste aantal onbezoldigde bomenwachters. Er lopen er zo'n vijftig van rond in het dorp. Ze hebben een cursus (van één avond) gevolgd, nadat ze een kritische boom adopteerden. Kritische boom? Wat is dat? In Epe zijn dat bomen langs de lommerrijke Heerderweg die - nog - niet hoeven te worden omgezaagd, maar toch een risico lopen te sneuvelen door graafwerkzaamheden bij een ingrijpende herinrichting van deze verkeersweg. In januari gaat de Heerderweg volledig op de schop.

De bomenwachters van het dorp willen de kans op schade aan de kritische bomen zo klein mogelijk maken: omwonenden hebben inmiddels 125 bedreigde bomen geadopteerd. Het zijn vrijwillige toezichthouders. Op veel van de oude bomen langs de Heerderweg hangen affiches met de naam van de 'adoptieouders'. In een enkel geval hebben complete gezinnen zich over één boom ontfermd.

Ze hebben op zich genomen scherp toezicht te houden bij de wegreconstructie. De aannemer die de werkzaamheden in Epe uitvoert, weet inmiddels wat dat betekent. Hij moest na klachten van omwonenden al stapels betonnen stoepranden weghalen die te dicht bij bomen waren neergezet. Zwaar bouwmateriaal is erg slecht voor boomwortels hebben de Eper boomwachters geleerd.

De provincie Gelderland en gemeente Epe vinden dat de Heerderweg, de fraaie, groene toegangspoort tot het Veluwedorp, opnieuw moet worden ingericht. Het moet breder, veiliger en het riool onder de straat is ook aan vervanging toe. Het aantal ongelukken op de weg valt eigenlijk best mee - maar het kan altijd veiliger, aldus de provincie, die verantwoordelijk is voor het grootste deel van de Heerderweg. En dus: kappen die bomen, nieuw asfalt, gescheiden rijbanen, ruimere fietspaden, een heel pakket van ingrijpende maatregelen.

Toen de plannen in volle omvang bekend werden kwam er fors protest op gang. Het groene, voorname aanzicht van de oude Heerderweg dreigde voor de komende decennia drastisch te veranderen. De Heerderweg zou een kale, karakterloze, slaperige provincieweg worden, zonder de parkachtige allure die de laan nu heeft. Liefst 600 bomen van 80 tot 100 jaar oud, zouden moeten worden omgezaagd.

De weg is wel degelijk gevaarlijk, zegt Joop van Nuijs, wethouder ruimtelijke ordening in Epe. "Het is niet eens zozeer de snelheid. Maar het is een weg met heel veel in- en uitritten naar woningen en bedrijven. Dat brengt risico's met zich mee. Ook voor de vele fietsers die daar dagelijks rijden." De verkeersweg N794 is een belangrijke verbinding van Epe met de A50 (Apeldoorn-Zwolle), maar ook een route waarlangs dagelijks honderden kinderen fietsen van en naar scholen in de regio. "Naar de huidige maatstaven moet deze gebiedsontsluitende weg worden aangepast", legt de wethouder uit.

De Vereniging Milieuzorg Epe stuurde in september 2015 een lange brief naar het gemeentehuis, met het verzoek aan de gemeenteraad om de provinciale plannen te dwarsbomen. De Heerderweg is namelijk deels gemeentelijk en deels provinciaal, beide overheden trekken gezamenlijk op bij dit project. De brief: "Deze oude bomen hebben een grote natuurwaarde en vertegenwoordigen een waardevol groen cultuurhistorisch erfgoed. Het kappen van deze bomen is onherroepelijk en zal een grote historische vergissing blijken te zijn. Na aanplant van nieuwe bomen zal de weg in het gunstigste geval pas over een eeuw hetzelfde aanzicht terug hebben." De milieuvereniging wees er nog op dat in een van de bomen een kolonie rosse vleermuizen huisde. Maar het protest hielp niet. De provincie én de gemeente Epe zetten de plannen door.

Een maand na de brief liep de Grote Kerk in Epe vol met tegenstanders, ze kwamen zelfs uit omliggende dorpen. Niet lang daarna besloot een groep burgers een vereniging voor dorpsbehoud 'Ons Mooi Epe' op te richten, kortweg Ome. Er werd een bezwaarschrift ingediend bij de gemeente, dat prompt werd verworpen. Er werd hoger beroep aangekondigd en er zijn procedures in gang gezet.

Een grote groep Epenaren trok naar Arnhem om in het provinciehuis tijdens een commissievergadering te protesteren tegen de rigoureuze kaalslag. In Arnhem waren ze diep onder de indruk van de massale burgeropkomst.

Alternatief

Leden van Ome maakten een alternatief plan, waardoor honderden bomen konden worden gespaard. En dat voorstel is uiteindelijk goeddeels door de provincie overgenomen, nadat ook externe deskundigen het Ome-plan beter vonden. Afgelopen week maakte Gelderland bekend dat met extra maatregelen ('die tot vertraging leiden in de uitvoering en ook tot extra overlast', dat wel natuurlijk) het aantal te kappen bomen drastisch kan worden bijgesteld, tot 225.

"Wij zijn geen types die op de barricaden staan", zegt Coos Paulusma, woordvoerder van Ons Mooi Epe. "We hebben altijd constructief willen meedenken, hoewel wij wel de indruk krijgen dat de gemeente ons ziet als lastige actievoerders."

Wat Ome heeft gedaan en nog doet is volgens Paulusma een schoolvoorbeeld van een trend: burgers, soms hoger opgeleid, bemoeien zich steeds nadrukkelijker met de planologische ontwikkeling van dorpen en steden en nemen als vrijwillige beleidsmedewerkers de rol over van ambtenaren en bestuurders.

De kwaliteit van deze groep is soms zo groot, dat zij vooral in kleinere kernen het niveau van ambtenaren overstijgen. In een gesprek met Trouw, afgelopen september, signaleerde Frank van Bussel, projectleider van de Koninklijke Nederlandse Heidemaatschappij, die trend: beleid maken is niet langer het domein van de overheid. Vrijwilligers storten zich volgens Van Bussel nu op de 'burgerplanvorming' waarin ze eigenhandig de inrichting van de omgeving aanpakken. Van Bussel begeleidt zeven nieuwe projecten op dit terrein.

Hij ziet steeds meer initiatieven waarbij burgers denken: 'Als de overheid het niet doet, doen we het zelf'. Of: 'Als de overheid het fout doet, komen wij met een beter plan', zoals in Epe gebeurde.

Wethouder Van Nuijs bekent dat hij ook schrok toen de provincie Gelderland vorig jaar aankondigde dat er 600 bomen moesten worden gekapt. "De uitstraling van zo'n weg verandert er enorm door. Maar je wilt ook dat zo'n weg veilig is en veel van die bomen zijn al bijna aan het eind van hun leven. Ik vind dat Ons Mooi Epe op een goede manier invulling heeft gegeven aan burgerparticipatie. Ze hebben veel mensen in beweging gekregen. Ik vind dat een goede houding: zelf meedenken, niet alles wat overheden bedenken maar klakkeloos accepteren. Ik denk wel dat Ons Mooi Epe zich te veel heeft gericht op het behoud van de bomen en te weinig heeft gekeken naar het belang van de verkeersveiligheid. Maar feit blijft dat omwonenden van een bouwproject de eerste en belangrijkste stem behoren te hebben bij de inrichting van hun woonomgeving."

undefined

Praktijktips voor de bomenwachter

Hoe bescherm je als bomenwachter 'kritische bomen', bomen dus die kans lopen op schade door werkzaamheden aan een weg? Annemiek van Loon, bomenconsulent uit Epe, gaf tijdens twee cursusavonden in totaal vijftig omwonenden van de Heerderweg les in het beschermen van bomen. Enkele adviezen:

1. Zorg ervoor dat een aannemer geen bouwmaterialen of bouwketen pal onder bomen, vlakbij de stam, plaatst. Door het gewicht wordt de bovenste laag van de bodem ingedrukt, waardoor de wortels geen of minder zuurstof krijgen. Verdichting van de bodem kan leiden tot het afsterven van een boom. Binnen de 'boomspiegel' mogen geen zware bouwmaterialen worden gestapeld. De boomspiegel is het stuk grond rondom de stam van een boom dat van boven toegankelijk is voor lucht en water, in de ideale situatie is dit minstens zo groot als de kruin van de boom.

2. Zorg dat opdrachtgevers aan aannemers speciale voorwaarden opleggen voor bescherming van het groen. Vraag de opdrachtgever om inzage in dit 'groenbestek'.

3. Zorg dat de aannemer boomstammen beschermt tijdens grondwerkzaamheden in de directe nabijheid. Zorg dat bij wegreconstructies nabij boomspiegels drukverlagende maatregelen worden getroffen als er nieuwe rijbanen en fietspaden moeten worden aangelegd. Er zijn hiervoor systemen op de markt.

4. Zorg ervoor dat er bij werkzaamheden nooit wortels met een dikte van meer dan vijf centimeter worden doorgehakt. En als dit onvermijdelijk is, gebruik dan geen bijl, maar een zaag.

5. Zorg ervoor dat kabels en leidingen nooit dichter dan op twee meter langs een boomstam komen te liggen.

6. Zorg ervoor dat tijdens werkzaamheden, zoals het leggen van een nieuw riool, de grondwaterstand bij de bomen op niveau blijft, bijvoorbeeld met behulp van damwanden.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden