Administratie. Of toch horeca? Stewardess... Nee, psycholoog!

Ook het vmbo zit midden in de eindexamens. Maar wat doe je daarna, met je diploma op zak? Vijf middagen op pad met Hajar en Soukaina, op zoek naar een vervolgopleiding.

Soukaina is vijftien jaar en zit in de eindexamenklas van het vmbo, de kaderberoepsgerichte leerweg, richting administratie. Ze heeft sprekende ogen, draagt een beetje make-up en een zwarte hoofddoek. Ze kletst graag en veel. Volgend schooljaar wil ze financiële administratie doen op het mbo, zegt ze eind januari. Ze is dan nog niet naar een open dag geweest. Niemand van haar klas, trouwens. Haar zus doet ook administratie, vertelt ze. Dus die kan haar mooi helpen. Bovendien sluit de opleiding aan bij de vakken die ze nu op school heeft.

Al sinds de eerste klas is Soukaina bevriend met Hajar (16). Als je aan Hajar vraagt: 'Wat denk je nu?', antwoordt ze: 'Ik denk niks'. Niet omdat ze het niet wil zeggen, maar omdat het zo is. Haar blik verraadt dat ze het een rare vraag vindt. Hajar heeft een enorme bos donkere krullen, besteedt overduidelijk veel aandacht aan haar kleding en ze heeft er een gruwelijke hekel aan om op de foto gezet te worden.

Het Calvijn College, een school voor vmbo-basis en kader in Amsterdam-West, vraagt al een paar jaar aan mensen uit verschillende sectoren om vrijwillig een of twee leerlingen te coachen bij het zoeken naar een vervolgopleiding. Die coaches kunnen extra persoonlijke aandacht geven, zegt directeur Jolanda Hogewind. Maar bovenal levert het interessante ontmoetingen op tussen mensen die elkaar anders niet tegenkomen, vindt ze.

Veel van haar leerlingen zijn geboren en getogen in Amsterdam Nieuw-West, hun ouders zijn vaak afkomstig uit Marokko en Turkije. En veel coaches zijn zelden of nooit in Nieuw-West geweest.

Vijf middagen trek ik op met Hajar en Soukaina. Wanneer we met ons drieën een selfie maken, steekt Soukaina haar tong uit en houdt Hajar een hand voor de lens.

Woud van websites maandagmiddag 1 februari

Soukaina wil school afmaken, mbo doen, een baan, trouwen, kinderen. In die volgorde? "Ja, eerst een baan." Om elkaar beter te leren kennen, vullen Soukaina en ik (Hajar is ziek) een vel A3-papier in met antwoorden op de vragen: wie ben ik, wat kan ik, wat wil ik, wat wil ik later?

Boekhoudster worden. Ze zegt het zonder veel overtuiging. Ook 'wat kan ik?' zorgt voor hoofdbrekens. "Weet ik niet. Niks." Uiteindelijk zegt ze: "Ik ben creatief, ik kan goed met mensen overweg."

Een beroepskeuzetest helpt ons niet veel verder. Daaruit komt dat ze communicatief en kritisch is (dat wil ik wel geloven), waarna de test allerlei technische opleidingen aanraadt. Als de software vastloopt, gooien we het over een andere boeg. Heeft ze hobby's? "Slapen en eten." Hoe zou Hajar haar omschrijven? "Die zou zeggen: Soukaina houdt van eten."

Zou de koksopleiding iets voor haar kunnen zijn? Soukaina zet grote ogen op: "Kun je daar een diploma voor halen?"

Met haar linkerhand ondersteunt Soukaina haar hoofd, met rechts scrollt ze wat door de verschillende horecaopleidingen die het mbo rijk is. De inhoud lijkt langs haar heen te gaan. Dat begrijp ik wel. Ook ik heb moeite om niet in het aanbod te verdwalen. En ook ik word niet veel wijzer van deze sites tjokvol filmpjes, uitklapmenu's en doorklikopties.

Gastvrouw, suggereer ik. Ik vind Soukaina een goede prater. Ze is representatief, vriendelijk. Ik zie haar wel in een goed restaurant of achter een hotelreceptie staan. Toch probeer ik niet te veel te sturen. Ik kan haar wel van alles opdringen, maar wie ben ik? Het zou een sprookjesverhaal opleveren als ze vandaag ontdekt dat ze de nieuwe Jonnie of Thérèse Boer wil worden - maar dat lijkt me wensdenken.

Intussen dringt de vraag zich op wat we volgende week gaan doen. Eén ding weet Soukaina wel zeker: ze wil naar een school. Kijken hoe het eruitziet, wat voor volk er rondloopt, hoe de sfeer is. Ik maak een afspraak bij de afdeling 'koken, gastheerschap, leisure en facilitair' van de hotelschool van het roc van Amsterdam.

Ze zijn zo streng hier maandagmiddag 8 februari

De opleidingsmanager van de hotelschool slaat de mooie verhaaltjes over: horeca, dat is hard werken, lange dagen maken en altijd vriendelijk zijn terwijl de gasten niet altijd aardig zijn. Hij draagt een onberispelijk grijs pak en geeft een ferme handdruk. Hajar kijkt pijnlijk als ze hem de hand schudt en wrijft daarna nog een tijdje over haar pols.

Ik klink als een schooljuf als ik haar even later vraag haar telefoon weg te doen en interesse te tonen. Terwijl de opleidingsmanager de oefenrestaurants laat zien, vertelt hij over lestijden, tafels dekken en dat elke leerling-kok een eigen taak heeft. De studenten in de avondshift eten gezamenlijk een maaltijd die bereid is door medeleerlingen. "Allemaal halal en er is altijd een vega-optie."

De meiden zijn een beetje beduusd. Ze knikken beleefd en na een kleine aansporing stellen ze de vragen die ze van tevoren hebben bedacht (verdient een kok goed, is de school multicultureel, wat moet je goed kunnen voor deze opleiding, wat wordt er gekookt?). Maar ik zie ze ook een beetje afhaken.

De opleidingsmanager drukt hen op het hart om goed na te denken: op de open dagen lijkt alles prachtig, en "het is ook een prachtig vak, maar je werkt alle avonden, weekenden en feestdagen. Jullie zijn jong, je mag fouten maken, maar we verwachten wel inzet. Afspraak is afspraak."

Veel te streng, oordeelt Soukaina als we buiten staan. "Ik ga echt niet tot tien uur 's avonds naar school, hoor." In de tram duiken ze alle twee in hun smartphone. Ik vrees dat dit 'm niet gaat worden.

Terug op school wil docent Marte van den Hoed weten hoe het bezoek was. "Leuk!", roepen ze in koor. Maar ook streng, zegt Soukaina. "Te streng", vult Hajar aan. En waarom zou die meneer zo streng zijn, vraagt Van den Hoed. "Misschien wel omdat je lastige gasten krijgt en dan goed moet kunnen reageren", zegt Soukaina.

En hoe was het verder? "Heel netjes", antwoordt Hajar. "Iedereen had een pak of uniform aan." "De keuken was het leukst", zegt Soukaina met een twinkeling in haar ogen. "Soms moet je tot tien uur naar school, maar dan hebben ze 's ochtends vrij." Ze houdt de opleiding in gedachten.

Ik ben verbaasd én een tikje trots.

Administratie, nee, stewardess maandagmiddag 15 februari

Hajar wil naar de administratieopleidingen van MBO College Amstelland in Amstelveen. Met metro en bus een reis van drie kwartier. Ik vermoed dat het op de fiets een stuk sneller kan, maar daar doen de dames niet aan. Hajar: "Niemand hier fietst." Ze kijkt alsof ze me net heeft verteld dat Amsterdam in Nederland ligt. Duh.

Onderweg kondigt Hajar aan dat ze zich al heeft ingeschreven 'voor de intake' in Amstelveen. "Dat is 9 maart."

Ik ben een klein beetje verrast over zoveel voortvarendheid.

De opleidingsmanager brengt wat nuchterheid terug. Waarom willen ze eigenlijk administratie doen? "Ik wil iets op kantoor", zegt Hajar. "Dat past bij mij, denk ik." Het opleidingshoofd raadt een meeloopdag aan. "Een opleiding kiezen is moeilijk. Je moet je in ieder geval afvragen: waar word ik de komende drie jaar gelukkig van?"

Ze vertelt ook dat de beroepskansen voor managementassistent beter zijn. En dat er meer leerlingen vanuit Amsterdam-West en Zuidoost naar Amstelveen komen 'om hun eigen peergroup te ontstijgen'.

We kijken bij een docent boekhouden in de klas die boekhoudsoftware laat zien. Daarna schuiven we aan bij een loopbaancoach. Hij doet z'n best, maar het gesprek verloopt stug. De meiden zijn moe, ze vinden duidelijk dat hij veel en moeilijke vragen stelt.

Toch zijn ze er wel uit: dit is een leuke school. "Als ik administratie ga doen, ga ik hierheen", zegt Hajar. Maar eerst wil ze in Hoofddorp kijken, waar je stewardess kunt worden. "Dat is mijn eerste keus, denk ik. Dat lijkt me leuk, bij Schiphol. Daar gebeurt wat. Weet je wat het is? De hele dag op kantoor achter de computer, ik zou gek worden!"

Soukaina ziet het wél zitten. Moet ze niet kijken bij de opleiding managementassistent, push ik. Ik benadruk dat ik haar communicatief sterk vind en sociaal vaardig. Neem het gesprek met de opleidingsmanager daarnet. Hajar zei niet veel, die leek een beetje dichtgeklapt. Maar zij had er geen moeite mee om het woord te doen. Hajar valt me bij: "Kijk, ik durf niet te praten tegen vreemden. Soukaina wel. Zij heeft lef."

Mensen met stress helpen maandagmiddag 22 februari

Hajar 'wil geen administratie meer doen', kondigt ze aan als ik aanschuif in het computerlokaal. Vorige week was ze nog gematigd positief, nu zegt ze: "Al die cijfers die je de hele dag moet invoeren, al die facturen. Dat ga ik echt niet twintig jaar doen. Ik dacht 'chill, een baan op kantoor'. Maar het is allemaal tabellen invullen." Ik proef een mengeling van triomf en vastbeslotenheid. Stewardess zit nog wel in haar hoofd. "Niet in de lucht, hoor, straks stort ik neer. Gewoon op Schiphol."

We googelen de stewardessenopleiding. Dat is een mbo-4-opleiding, stelt ze verontwaardigd vast, en daar word je met een vmbo-kader-diploma lang niet altijd toegelaten. En je moet een extra vreemde taal in je vakkenpakket hebben. Dat heeft ze niet.

De teleurstelling duurt niet lang. Wil Hajar om half drie nog stewardess worden, om kwart voor drie zijn de kansen gekeerd: psycholoog moet het worden. Of iets dat daarop lijkt: "Ik wil mensen helpen met stress en problemen, weet je wel?"

Dan moet je naar de universiteit, weet Soukaina. Hajar wil al opgeven, maar ik besluit dat we best eens kunnen kijken naar iets in die richting op mbo-niveau. Op niveau-3 vinden we bijvoorbeeld maatschappelijk medewerker. Hajar schrijft zich ter plekke online in.

Soukaina twijfelt nog. Ze denkt dat ze zich maar gewoon voor financiële administratie aanmeldt, in Amsterdam-West. "Ze kiest administratie omdat haar zussen dat doen", wijsneust Hajar. "Echt niet!", reageert Soukaina. Ze heeft gewoon geen beter idee. En: "Als ik iets anders ga doen, sta ik er alleen voor." Tja.

Loslaten eind februari tot mei

De schooldirecteur zei vooraf: het gaat er niet om dat onze leerlingen zich aan het eind van het traject hebben ingeschreven bij hun droomopleiding. Het gaat ook om het contact met iemand uit een heel andere wereld.

De meiden vinden het volgens mij prima, maar ik heb moeite om ze los te laten in het oerwoud van mbo-opleidingen en toelatingseisen. Het liefst wil ik met ze mee naar de open dagen in maart, ze bijstaan met raad en daad, en ze een zetje in de 'goede' richting geven. Maar ik gun ze vooral dat ze de keus voor 'later' nog een paar jaar zouden kunnen uitstellen.

Af en toe whatsappen we. Hajar heeft haar praktijkexamen administratie in één keer gehaald, meldt ze half april opgetogen. En ze gaat die week naar een tweede intake voor de opleiding 'maatschappelijke zorg'. "En dan hbo psycholoog", schrijft ze.

Eind april, na het tweede gesprek, weer goed nieuws: "Misschien mag ik niveau 4 doen. (...) Ik hoop dat ik word aangenomen."

Als ik deze week met Soukaina bel, blijkt ze van gedachte veranderd. "Ik ga pedagogisch medewerker doen. Dat past veel beter dan administratie, dat is echt moeilijk. Rekenen en wiskunde is gewoon niet mijn beste vak. Ik ben al aangenomen."

Van vmbo naar mbo

Het wordt eufemistisch het 'zomerlek' genoemd: 2,1 procent van de vmbo-leerlingen begint na het eindexamen niet op het mbo. Nog eens 6,2 procent stopt in het eerste mbo-jaar. Dat zijn te veel uitvallers, vindt minister van onderwijs Jet Bussemaker. Zij wil leerlingen daarom vanaf volgend jaar toelatingsrecht geven: mbo-scholen mogen dan niet meer zomaar allerlei toelatingseisen stellen, staat in een wetsvoorstel dat zij eind april naar de Tweede Kamer stuurde. Ook moeten mbo-opleidingen verplicht studiekeuzehulp bieden, zoals intakegesprekken. Daarnaast krijgen scholen een registratieplicht: zij moeten scholieren in de gaten houden tijdens de overstap.

Om de overgang naar het mbo te versoepelen experimenteert een aantal scholen met programma's waarbij vmbo en mbo-2-opleidingen naadloos in elkaar overlopen en leerlingen in minder tijd hun diploma halen. Als het aan minister Bussemaker ligt, komen er meer van zulke experimenten, ook voor de hogere mbo-niveaus (3 en 4).

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden