Adieu

Hij: 'Reken er niet op dat je ook maar één cent krijgt'.

door Peter Hoefnagels

In 1974 riep een vrouw mijn hulp in tijdens een scheidingsprocedure. Zij wilde met de beide kinderen in de echtelijke woning blijven wonen. Haar advocaat gaf haar weinig kans. Het huis was van man en vrouw samen, de hypotheekschuld ook. De vrouw had geen geld om het huis te kopen. Misschien zou er iets op gevonden kunnen worden als de man meewerkte. 'Het is toch ook in zijn belang als onze kinderen daar kunnen blijven wonen, hun vriendjes behouden en op dezelfde school blijven', pleitte zij.

Door de alimentatieprocedures was de verhouding tussen haar en haar man zeer verslechterd. Ze had hem gedreigd dat hij de kinderen niet meer zou zien. Haar man had meteen teruggeslagen: zijn advocaat had procedures ingezet waarin de man het gezag eiste en verdeling van de opbrengst van de woning. Totale oorlog dus.

'Waarom wil hij toch niet meewerken zodat ik met ee kinderen in het huis kan blijven wonen?', vroeg ze zich af.

'Laten we het hem vragen?', zei ik.

'Hoe bedoelt u?'

'Laten we hem vragen hier te komen, samen met u.'

'Dat doet ie nooit.'

'Als u 't niet vraagt, komt u het niet te weten.'

Ze was bang haar man weer te ontmoeten.

Ik hielp haar de brief aan haar man te schrijven met het verzoek zich met mij in verbinding te stellen.

Hij belde mij op en begon meteen over haar dreigement met de kinderen.

'Zullen we er hier over praten?'

'Alleen de alimentatieprocedures kostten me al fl. 11 000,-. Ten slotte kreeg ze fl. 50,- meer dan ze had. Met praten had ze meer van me gekregen. Ik ben een zakenman.'

'En uw advocatenkosten zijn niet aftrekbaar', voegde ik eraan toe.

'Ik kom bij u.'

'Uw vrouw komt ook.'

'Wil ze dat?' vroeg hij verbaasd.

De man en de vrouw waren door de procedures van elkaar vervreemd. De juridische procedures versterkten het vijandbeeld. De procedures kwamen al meer dan anderhalf jaar als onweers buien hun leven binnen. Ze voelen zich afhankelijk van hun advocaten. Het duurt allemaal zo lang, het kost veel en het levert weinig op. Procedures over de kinderen zullen nog eens een anderhalf jaar nemen. Nog meer emoties. Proces woede. De emoties van de oorlog.

Op het afgesproken uur zaten de man en de vrouw aan de bemiddelingstafel. Ik vroeg ieder van hen te vertellen wat ze van mij willen. En wat ze van elkaar willen. De vrouw begon met haar wens om met de kinderen in het huis te blijven wonen.

'Dat kan niet', antwoordde de man. 'Wie moet dat betalen?

Trouwens, zij wil scheiden.'

Bemiddelaar: 'U niet?'

De man: 'Na alles wat er gebeurd is ... Die procedures ... Ik wilde niet scheiden.'

'Wat wilt u nu?'

'U moet 't haar vragen', antwoordt de man.

Ik kijk de vrouw aan. De man vraagt haar: 'Wat wil je?'

'Scheiden.' En op zachte toon: 'Ik wil niet meer. We konden niet meer praten. Het ging niet meer.' De vrouw vertelt haar verhaal van de huwelijksrelatie. Hoe het na het tweede kind stuk liep. De man vertelt zijn verhaal van hun huwelijk. Hij eindigt met: 'Ik geloof ook wel dat het niet meer ging, maar waarom moest ik van je advocaat horen dat je wilde scheiden?' Hij slikt, is opnieuw aangeslagen. 'Die rotbrief.'

De vrouw zucht: 'Omdat we samen niet meer konden praten. Het drong niet tot je hersens door.'

De man: 'Nu wel.'

Ze zijn beiden stil. Ze zijn het voor het eerst weer ergens over eens. De vrouw huilt, de man snuit zijn neus. De kruitdampen van de oorlog lijken op te trekken. Nog even laait de strijd op, als hij memoreert wat zij voor de rechtbank zei.

'Ach wat, die onzin', weert ze af.

'Ja, onzin', beaamt hij. En dan luid: 'Ik had dat geld voor de advocaat liever aan jou en de kinderen gegeven.'

De man geeft een dubbele boodschap af: het verwijt dat zij begon te procederen en de boodschap dat hij haar en de kin deren wat gunt. Maar de vrouw hoort alleen het verwijt. In oorlogstijd worden geen positieve berichten van de vijand gehoord.

Ik vraag de man te herhalen wat hij zei. Hij herhaalt het.

'Gun je de kinderen dat zij daar blijven wonen?' De man: 'Ja natuurlijk'.

Ik informeer hun over de mogelijkheid om het huis pas na een aantal jaren te verdelen, bijvoorbeeld als de kinderen gaan stude ren. De volgende zitting komen we tot een overeenkomst over de kinderen, het huis, de alimentatie.

Beter scheiden door bemiddelen

De basis van scheiden is een relationeel proces, dat is een proces van onderling overleg, waarin emoties een belangrijke rol spelen. Ieder vertelt zijn/haar verhaal. De emoties worden mee verteld. Door de aanwezigheid van de ander is er een vanzelfsprekende controle op de feiten. Niet de feiten, maar de bele vin gen van de feiten verschillen. Ik zag voor het eerst de hele psychologie van de scheiding. De scheiding komt in een ander perspectief te staan. Emotioneel isolement stond zakelijke oplossingen in de weg.

Als dit relationeel en emotioneel proces aan cliënten (en hun professionals) duidelijk is, worden zakelijke afspraken gemaakt, daarna komt de juridische vormgeving.

Alles wat rechtens mogelijk is kan worden benut. Ook het recht komt in beweging; het wordt dienstbaar aan het perspectief van man, vrouw en kinderen.

Ik ben sinds deze zaak in 1974 zelden nog voor één partij opgetreden en heb in scheidingszaken vrijwel alleen nog bemiddelingen gedaan. Duizend zaken eindigden in een overeenkomst, het scheidingsconvenant, over alle kwesties betreffende de scheiding.

Wet en jurisprudentie kwamen in een ander landschap terecht, het landschap van het leven zelf. Mensen werden wijzer dan de wet.

Praktijk en wetenschap

In de jaren zeventig en tachtig ging ik verder op twee sporen: de bemidde lingspraktijk en de wetenschappelijke beschrijving van het scheidingsproces. Het menselijk scheidingsproces en het bemiddelingsproces gingen parallel lopen.

Wat mij in de bemiddeling voor verbete ring vatbaar leek was de tijd die aan de relationele fase besteed werd, zodat eer der aan de zakelijke onderhandelingen kon worden begonnen. Ik kreeg de kans die vraag te onderzoeken toen we in de jaren tachtig in mijn afdeling op de faculteit een onderzoek deden naar de methode van bemiddeling, waarbij de onderzoekers letterlijke verslagen van mijn bemiddelingen maakten. Al gauw gingen we de vraag naar de bekorting omdraaien: hoe kwam het dat de emoties op een zeker moment door cliënten wél gehanteerd konden worden en werk baar werden? Wanneer gebeurde dat? Was er een moment voor aan te wijzen?

Het antwoord kwam uit de protocollen van de gesprekken: op het moment dat de vrouw, die het initiatief tot scheiden had genomen, aan de man duidelijk had gemaakt dat zij wilde scheiden en waar om, kon de man pas beginnen aan de aanvaarding van het feit dat er gescheiden moest worden. De scheidings mel ding en de scheidingsaanvaarding had ik in 1978 wel beschreven, maar de betekenis en de gevolgen ervan werden nu pas duidelijk.

De ontdekking van die betekenis heeft de structurering van de methode veel goed gedaan. De emoties werden gekanaliseerd, het zakelijk gesprek kon beginnen. De bemiddeling werd makkelijker.

De betekenis van de scheidingsmelding is naar mijn gevoel meer een "uitvinding" geweest dan de bemiddeling zelf, want die was meer een herontdekking van wat de Chinezen al eeuwen geleden deden.

De scheidingsmelding of het adieu

De scheidingsmelding is de bewuste boodschap van de ene aan de andere echt genoot dat zij of hij wil scheiden. De scheidingsmelding is voltooid als zij door de ander is gehoord, en hij/zij heeft laten blijken dat hij/zij begrepen heeft dat de ander wil scheiden en hij/zij daar op, ook emotioneel, heeft gereageerd.

Deze reacties kunnen onmiddellijk na de melding komen, maar niet zelden zijn er twee of drie weken voor nodig om de melding te aanvaarden. Voor de voltooiing van de scheidingsmelding is niet de acceptatie vereist van wat de andere echtgenoot meldt. Wel is een interactie nodig waarin echtgenoten elkaars boodschap hebben verstaan. Een af scheidsgesprek. Hieruit ontstaat ook de aanvaarding dat er gescheiden moet worden. Bovendien kan de bemiddelaar er na een duidelijke melding op wijzen dat 2 min 1 = 1 is, een scheidingsalgebra die zowel relationeel als juridisch geldt.

Het non-adieu

De onvoltooide scheidingsmelding kent vele gradaties. Daar is de melding die niet door de ander wordt gehoord. Meermalen vertelde een vrouw tijdens de bemiddeling dat zij de man thuis gezegd had dat zij wilde scheiden, waarna de man geen blijk gaf dit te hebben vernomen. De ontkenning van een slechte tijding is een bekend verschijnsel. De man zei zich niets van de melding te herinneren. Pas de tweede of derde melding, soms geruime tijd later, werd door de man gehoord. Toen had de vrouw haar koffers in de gang gezet. Visuele middelen helpen.

In een ander geval liet de vrouw een brief achter met het bericht dat ze voor goed vertrokken was. 'Je zult het al wel begrepen hebben.' De man raakte in een shocktoestand. De huisarts riep mijn hulp in en de man kwam bij mij, wit bleek als een Pierrot, zich automatisch voortbewegend over het tuinpad en steeds de vraag herhalend: 'Waar is ze? Waarom doet ze dit?' Pas drie dagen later, toen de vrouw was gevonden en hij met haar voor het bemiddelings gesprek kwam, kreeg hij tijdens het gesprek zijn kleur terug en zei: 'Ik krijg het gevoel dat mijn hersens weer gaan functioneren'.

De scheidingsmelding is een onvoor waardelijk noodzakelijk onderdeel van het scheidingsproces. Afwezigheid er van of een verkeerde melding werkt traumatisch. Het vertrek zonder afscheid of met een onvoltooid afscheid is het non-adieu. Alle langdurig conflictueuze procedures die ik onder ogen kreeg, bleken behept met het non-adieu. De tijdrovende, geldverslindende, respectvernietigende processen en kindermishandelende processen vinden hun oorzaak in een afwezige of onvoltooide scheidingsmelding.

De scheidingsmelding is het spiegelbeeld van het huwelijksaanzoek. De scheidingsmelding vindt meestal thuis plaats, als het echtpaar nog bij elkaar woont, of tijdens de eerste bemiddelingszitting. In deze zitting dient de melding in ieder geval gecheckt te worden, herhaald dus. De vrouw zegt de man, dat zij niet langer met hem getrouwd wil zijn. Of andersom. Het huwelijksaanzoek wordt niet altijd met zoveel woorden gedaan. Zo is het niet met scheiden. Om te scheiden moet men duidelijk zijn, verbaal, direct en welbewust.

Zo'n melding is niet makkelijk, vaak tegenstrijdig aan de slechte communicatie. Men is bang voor de reactie van de ander, voor de agressie of het verdriet. De mensen die mij in dit stadium van het scheidingsproces reeds om advies vroegen, kwamen met voor stellen als: 'Ik zal mijn koffers pakken als zij zaterdagmorgen boodschappen aan het doen is en dan stilletjes vertrek ken'. Of: 'Ik zal een briefje achterlaten zonder te zeggen waar ik verblijf. Ik bel hem dan wel.'

Een man: 'Geleidelijk aan doemde de gedachte weleens op. Ik drukte het dan vaak wel gauw weer weg. Over scheiden heb ik ook wel gedroomd.'

Een vrouw: 'Ik dacht toen, dan maar scheiden, ik verander toch niet. Maar dat heb ik niet gezegd, nee.'

Een man: 'Scheiden was niet bespreekbaar. Seksuele problemen ook niet. Gewoon weggaan was het enige.'

Een man: 'Nooit over gepraat, nooit over gedacht. Pas toen de deurwaarder voor de deur stond: weet u dat uw vrouw echt scheiding heeft aangevraagd? Ik heb een hele poos met die man in de gang staan praten. Toen ik terugkwam in de kamer, heb ik ook niets gezegd...'

Als de scheiding door de advocaat gemeld wordt, komt de boodschap zeer slecht, niet zelden traumatisch over en worden jarenlange gerechtelijke conflicten opgewekt. De scheidingsmelding is een persoonlijke daad, evenals het huwelijksaanzoek. De melding is een fait primitif om de huwelijksrelatie te beëindigen. 'Ik wil van je af', 'ik wil niet langer met jou' is duidelijker dan 'Ik wil scheiden'. Scheiden is een dubbelzinnig woord: het kan slaan op de relatie, maar ook op de juridische handeling. Dat zijn twee zeer verschillende dingen.

Een emotionele uitroep als 'Ik wil scheiden' of iets dergelijks is onvoldoende als scheidingsmelding. Ook al heeft de vrouw of de man al jaren rondgelopen met het idee te willen scheiden, ook al bleek uit dagelijkse gebeurtenissen dat het evident slecht ging met het huwelijk, ook al werd er door de partners wel eens over scheiden gesproken, dat alles betekent nog niet dat de scheidingsmelding plaatsvond. De veronderstellingen die mensen met een slechte communicatie over elkaar hebben, zijn vaak onjuist en er zijn woorden nodig om de dingen helder te stellen.

De bemiddelingstafel is zeer geschikt voor de scheidingsmelding: men hoort elkaar, men zal gerichte vragen beantwoorden, de ander zal luisteren, het is een veilige situatie.

De scheidingsmelding is paradoxaal van aard. Zij is de vormgeving van een com municatie, maar de communicatie verloopt nu juist slecht. Men moet iets zeggen, terwijl er slecht geluisterd en gesproken wordt. Als er gesproken wordt, ontstaan er nogal eens scènes. Kortom, men is niet meer afgestemd. Men moet emoties investeren in een relatie die men beëindigen wil.

Bij de scheidingsmelding wordt het menens. Als de mededeling tot de ander doordringt, betekent het dat de wereld gaat veranderen. Hoe slecht een huwelijk ook mag gaan, zelfs als de melding een gevoel van opluchting geeft - 'Eindelijk iemand die de koe bij de horens pakt', zei een man na de melding van zijn vrouw - dan nog luidt zo'n moment een crisis in.

Niet ten onrechte is men onzeker over de reactie van de partner. Een wereld dreigt ineen te storten. De reactie daar op is emotioneel en onvoorspelbaar. Degene die men eerst aanzocht, wordt afgewezen. De eerste reacties op de mel ding zijn doorgaans ondoordacht. Soms volgt een toestand van verdoving. Het ernstige bericht moet de tijd hebben om door te dringen. Het lichaam 'denkt' mee. Men verricht routineuze handelingen, doet werk en huishouden met automatische bewegingen. Het gezicht is bleek, de bloedsomloop is verstoord. De reactie is vaak anders dan gebruikelijk. De stille man of vrouw kan zeer heftig tot woedend reageren, de temperamentvolle kan er het zwijgen toe doen.

Een vlucht voor de melding is een vlucht voor de reactie van de ander. Men vlucht voor de scheidingsmelding. Men praat er omheen.

'Ik denk wel dat ik scheiden wil', zei de man, voor zich uitkijkend.

Bemiddelaar: 'Denkt u het of weet u het?'

De man: 'Misschien wel'.

Bemiddelaar: 'Weest u eens duidelijk'.

'Ik wil haar geen pijn doen.'

Bemiddelaar: 'Zachte heelmeesters maken stinkende wonden'.

De vrouw: 'Wat wil je?' Zij kijkt hem recht aan. Hij kan niet meer ontwijken.

De man: 'Ik eh ... ik ...' Hij grijpt de tafel vast. De vrouw wacht. De bemiddelaar ook. Dan zegt hij: 'Ik wil scheiden'.

Bemiddelaar: 'Weet u het zeker?'

'Ja, ik weet het zeker'.

De vrouw kijkt hem aan, de man snuit zijn neus. De vrouw huilt.

De emoties die door de scheidings melding worden teweeggebracht, kunnen alleen goed afvloeien als ze gericht kun nen worden op de partner. De emoties van de ander komen meestal niet in één moment, maar verspreiden zich over een aantal dagen of weken. Ze zijn vaak ongericht en irrationeel van aard, 'on redelijk' in die zin, dat ze, voorzover ze geverbaliseerd worden, meer expressief dienen te worden opgevat dan naar de letterlijke betekenis. Het is alsof de affecties die sinds het aanzoek zijn geïnvesteerd en opgebouwd, zich moeten ontladen en afvloeien.

Gewoonlijk leidt de scheidingsmelding tot vragen van de andere partner naar de motieven en argumenten waarom hij/zij vindt dat er gescheiden moet worden. Het komt aan de bemiddelingstafel ook voor dat degene die de melding doet, aarzelt of motieven opgeeft die een nieuw gesprek over de instand houding van de relatie inzetten. Bij zo'n relatie-onderzoek wordt de vicieuze cirkel, de turbulentie, op een andere manier doorbroken. Men gaat apart wonen, men gaat nog iets anders uit proberen. Belangrijk is dat beiden uit de turbulentie raken, tot rust komen en op zichzelf worden teruggeworpen. We maken daar dan afspraken over, zodat de rust niet verstoord wordt door plotselinge bezoeken of telefonades naar elkaar. Men moet uit oude patronen geraken, die tot het dichtslibben van de communicatie hebben geleid. Zo zien we degenen die aanvankelijk kwamen om te scheiden, nieuwe wegen vinden om met elkaar om te gaan, anders getrouwd te zijn. Het gebeurt niet vaak, maar toch vaker dan toen ik zevenentwintig jaar geleden met bemiddeling begon.

Zeer conflictueuze scheidingen zijn vrijwel allemaal te herleiden tot een afwezige of onvoldoende scheidingsmelding. Het non-adieu. Nadat de scheidingsmelding aan de bemiddelingstafel plaatsvond en door vragen en reacties van de partner werd voltooid, bleek de lucht na enige tijd voldoende geklaard en de weg vrij voor zakelijke onderhandelingen en de juridische afwikkeling. De centrale betekenis van de scheidingsmelding is het doorleefde adieu. De scheidingsmelding werkt functioneel. Door de voltooide scheidingsmelding verlaten we de irrationele fase en de rationaliteit krijgt de overhand. De gevolgen van de scheiding komen in een nieuw licht te staan, een nieuwe ruimte met een nieuw perspectief.

Overeenkomsten over de gevolgen voor de kinderen komen voor de hand te liggen. Man en vrouw kunnen weer als ouders praten. De emoties gaan zich richten op de rede, als metaaldeeltjes op een magneet. Ook gevoelens blijken zich op redelijkheid te richten. De bemiddeling staat in het teken van de Verlichting. Volgens Kant is de Verlichting: '...het uittreden van de mens uit de onmondigheid'. De emoties worden bespreekbaar.

De scheidingsaanvaardingstijd

De scheidingsaanvaardingstijd is een fase waarin men de werkelijkheid onder ogen gaat zien en tot zichzelf komt. De werkelijkheid die men onder ogen krijgt is de langzaam doordringende zekerheid dat de relatie nu definitief verandert. In de aanvaarding van het onvermijdelijke feit kanaliseren de emoties zich. Teleurstelling, verdriet, agressie en schuldgevoel krijgen hun plaats. Men komt te weten waar men aan toe is. Niet zelden ontstaat na de aanvaarding een gevoel van opluchting. De scheidingsaanvaardingstijd duurt, na een goede scheidingsmelding, doorgaans niet langer dan twee à drie weken. Niet dat de partner die niet wilde scheiden dan graag scheidt, maar wel aanvaardt hij het feit dat scheiden onvermijdelijk is. Daarmee staat het scheidingsbesluit vast. De emoties krijgen een plaats. Het verdriet gaat het winnen van de agressie, het gevoel van schuld en de schuldtoewijzing worden bespreekbaar, de angst voor de onzekere toekomst kan worden besproken in het kader van de zakelijke afwikkeling. De ratio krijgt weer zijn kansen.

Betekenis en gevolgen van de scheidingsmelding

Als de kinderen in het strijdperk zitten tussen man en vrouw, dan is zo'n strijd een rechtstreekse bedreiging van de basisveiligheid die de kinderen nodig hebben. Een juridische strijd tussen de ouders over de kinderen was in alle gevallen die ik onderzocht te herleiden tot het non-adieu. In alle gevallen kan en dient dat opgelost te worden door een scheidingsmelding aan de bemiddelingstafel. Verplichte bemiddeling als curatief middel. Men kan het non-adieu, zeker bij procedures over de kinderen, vergelijken met een acute blinde-darmontsteking: de symptomen zijn herkenbaar, de oplossing via een operatie ook, in ons geval: de scheidingsmeldingsinteractie aan de bemiddelingstafel. Als men het niet doet, is men verzekerd van veel ernstiger ziektebeelden bij de kinderen, zoals basale onzekerheid, psychisch lijden, loyaliteitsconflicten, bederf van de belangrijke groei- en opvoedingsjaren, onbegrip van het kind over een wereld van volwassenen waarin agressie geprefereerd wordt boven harmonie en daarna het 'aanleren' van agressie als normaal gedrag, leren dat een belangrijke relatie 'zomaar' weg kan vallen, vervreemding van een van de ouders tot en met 'zwart maken' en ouderverstoting toe.

Na het herstel van het afscheid van man en vrouw volgt het paraplugesprek met de kinderen, maar dat gaat mijn opdracht nu te buiten. Adieu et au revoir.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden