Acteren doe je zo

Michael Caine en Harvey Keitel spelen oude vrienden in Paolo Sorrentino's nieuwe film 'Youth', en slaan zo een brug tussen twee acteerstijlen. Over de Engelse en de Amerikaanse methode.

In 'Youth', de nieuwe film van de Italiaanse regisseur Paolo Sorrentino die vandaag in première gaat, komen twee iconische acteurs samen in een kuuroord in de Zwitserse Alpen: Sir Michael Caine (82) en Harvey Keitel (76). Twee mannen die verschillende acteerscholen vertegenwoordigen.

Wereldberoemd is de opleiding die Keitel volgde aan de Actors Studio in New York, waar inleving centraal staat. Caine kwam volgens de Engelse traditie via het theater bij de film terecht. In de fameuze acteer-masterclass die hij een kleine dertig jaar geleden voor de BBC maakte, en die op YouTube integraal te zien is, draait het niet om inleving, maar om techniek. Met andere woorden: benader je een rol van binnen of van buiten?

Het is een scholenstrijd die misschien nog het best te illustreren is met een anekdote. Sir Laurence Olivier en Dustin Hoffman stonden midden jaren zeventig samen op de set van 'Marathon Man'. Hoffman, een geschoolde method actor, hield de opnamen van de thriller behoorlijk op, zoekend naar de motivatie van zijn karakter. Olivier, geschoold in Shakespeare en Sophocles, was het wachten zat, en voegde zijn tegenpeler toe: 'Just pretend!'

De Amerikaanse school

Harvey Keitel, die doorbrak met Scorsese's 'Mean Streets' en zijn mooiste rollen speelde in Abel Ferrara's 'Bad Lieutenant' en Jane Campions 'The Piano', deed er naar eigen zeggen tien jaar over om toegelaten te worden tot de prestigieuze Actors Studio, zo drukbezet is de acteeropleiding in New York. De method waarbij veelal persoonlijke ervaringen worden gebruikt om één te worden met de rol, kwam ooit vanuit Rusland overgewaaid naar de Verenigde Staten waar Lee Strasberg en Stella Adler zich eind jaren veertig ontpopten als belangrijke leraren.

Het aantal beroemde acteurs dat in de Actors Studio werd getraind is inmiddels zo groot, dat de hele Walk of Fame in Hollywood ermee geplaveid lijkt. Marlon Brando en James Dean waren pioniers, en ook Marilyn Monroe zat bij de vroege oogst. De acteurs zaten vaak zo lang te broeden in hun kleedkamers, dat hele filmproducties werden stilgelegd.

Voor Brando's grootste fan Robert De Niro werd inleving een obsessie. Voor 'Taxi Driver' haalde hij daadwerkelijk zijn rijbewijs als taxichauffeur en toerde hij nachtenlang als cabbie door New York. De acteur die in de film zijn rivaal in de liefde speelde, wilde hij in de lunchpauze niet spreken.

Voor 'Raging Bull' onderging De Niro een van de spraakmakendste metamorfoses in de filmgeschiedenis. Hij nam boksles en veranderde binnen enkele maanden in een topfitte, machtig gespierde middengewicht-bokser. Om gestalte te geven aan de neergang van de bokser kwam hij dertig kilo aan.

Amusant is dat method actors zich bij het ontwikkelen van een karakter vaak een dier voorstellen. Zo speelde De Niro in 'Taxi Driver' een krab. Hij stelde zich een man voor die heel indirect is, en zijdelings beweegt. Brando speelde in 'A Streetcar Named Desire' een aap. Prachtige, broeierige optredens waren het resultaat, maar de intense methode van acteren was niet ongevaarlijk, en leverde ook controverse op. De Niro kreeg het met zijn volgevreten pens aan zijn hart. Tom Hanks liet tijdens de opnamen van 'Cast Away' een wond onbehandeld, omdat hij vond dat het erbij hoorde, en liep een levensgevaarlijke infectie op.

De Engelse school

De verhalen van method actors zijn spectaculair, of om met Harvey Keitel te spreken: 'Say hello to your fear!'. Het wil niet zeggen dat de Amerikaanse methode beter is dan de Engelse, of voor waarachtiger optredens zorgt. Tegenover de emotionele acteerstijl van Harvey Keitel in 'Youth' staat het geestige, relaxte optreden van Michael Caine. Het wordt wel eens een tekortkoming van method acting genoemd, dat er zo weinig humor aan ten grondslag ligt, en vooral bedoeld lijkt voor heftige, explosieve rollen. Een van de weinigen die aan dat keurslijf wist te ontsnappen is Meryl Streep, en ook Robert De Niro is de laatste jaren op dreef in komedies. Het zou wel eens zijn reactie op de method kunnen zijn.

Zo gaat het in de BBC-masterclass van Michael Caine juist om techniek, om de vraag hoe je acteert voor de camera. Tips en trucs van een maestro die als enige acteur een Oscar won voor een Woody Allen-film ('Hannah and her Sisters'). Alle andere prijzen gingen naar actrices. "Probeer zo min mogelijk met je ogen te knipperen, dat maakt je personage sterker", aldus Caine in zijn masterclass. Of: "Als je lichte wimpers hebt, zoals ik, doe mascara op, anders kun je net zo goed meedoen aan een hoorspel." En de klassieker: "Acteren is luisteren, dan pas reageren."

Het aanleren van stijl en techniek staat ook centraal op de beroemdste scholen in Engeland. De London Academy of Music and Dramatic Art (opgericht in 1861) bracht een van de geliefdste acteurs van dit moment voort, Benedict Cumberbatch, die met opvallend gemak switcht tussen komedie en tragedie. Hij is ook een van de beste stemmenimitators die perfect de kenmerkende, nasale stem van Michael Caine nabootst, inclusief het Cockney-accent waarmee Caine een halve eeuw geleden al de blits maakte in de sixties-komedie 'Alfie'.

Caine, die via het theater in de film belandde (zoals ook Dame Judi Dench, Dame Helen Mirren, Gandalf-vertolker Sir Ian McKellen, Bond-acteur Daniel Craig, en vele anderen) levert daarbij het beste bewijs dat de Amerikaanse en Engelse methodes ook rustig kunnen versmelten. Zo zei Caine ook heus iets van method acting te hebben opgestoken, en zo nu en dan aan 'sense memory' te doen. "Als ik op commando moet huilen", aldus Caine, "denk ik terug aan iets emotioneels dat is voorgevallen in mijn familie, en hup, daar zijn de tranen."

Ook is het een misverstand dat Amerikanen de beste method actors zouden zijn. Daniel Day-Lewis die na zijn Oscarwinnende optreden in 'Lincoln' alweer drie jaar zit ondergedoken op het Ierse platteland, tatoeëerde voor zijn rol in 'The Boxer' zijn eigen hand. Hij leerde Tsjechisch voor de Kundera-verfilming 'The Unbearable Lightness of Being', en bouwde zijn eigen kano voor 'The Last of the Mohicans'. Een Engelse acteur met een klassieke toneelopleiding die zijn persoonlijke versie van method acting ontwikkelde.

cultuur & media 12

recensie 'Youth'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden