Achttiende-eeuwse uitvinding: de politieke borst

Marilyn Yalom: Geschiedenis van de borst, westerse beeldvorming door de eeuwen heen. De Kern, Baarn; 320 blz. - ¿ 69,90.

Waarschijnlijk is het geven van borstvoeding in het openbaar om dezelfde reden omstreden.

Marilyn Yalom laat in haar 'Geschiedenis van de borst' dit en zo ongeveer alles wat er verder maar over borsten te bedenken valt, de revue passeren. Zo komen we te weten dat dankzij actiegroepen het budget voor borstkankeronderzoek in de VS is opgevoerd van 90 miljoen dollar in 1992 tot 420 miljoen in 1995. Maar het grootste deel van het boek is een historisch overzicht, dat laat zien hoe politiek, godsdienst, medische wetenschap en commercie het beeld van de borst door de eeuwen heen hebben gevormd.

'We hebben een jong zusje/ Haar borsten zijn nog maar bloempjes', dicht een meisje in het Hooglied. Een bijzondere tekst, omdat het eeuwenlang mannen zijn geweest die over vrouwenlichamen schreven, ze schilderden en erover beslisten.

Pas de laatste dertig jaar geven vrouwen zelf betekenis aan hun borsten, stelt de Amerikaanse Yalom vast. Zij legt het begin van die periode bij de legendarische beha-verbrandingen.

Haar boek begint bij het paleolithicum. De bekende beeldjes van vrouwenlichamen zijn in diverse delen van Europa gevonden. Niet bepaald het huidige schoonheidsideaal met hun zware borsten, dikke buiken en ronde heupen. Nooit zullen we weten waartoe deze beeldjes dienden. Verbeeldden ze een vruchtbaarheidssymbool, een moedergodin, of gewoon een lekkere dikkerd in tijden van schaarste? In het oude Griekenland speelden de slangenpriesteressen van het Minoïsche Kreta met hun ontblote borsten en de veelborstige beelden van Artemis een belangrijke rol in de godinnencultus.

Pas aan het eind van de middeleeuwen ontstaat er een geseksualiseerde kijk op de vrouwenborst, die in het westen tot op heden standhoudt, maar zeker niet universeel is. “In talloze schilderijen en gedichten uit de vijftiende, zestiende en zeventiende eeuw ging de erotische waarde van de borst haar moederlijke en heilige betekenis overschaduwen”, aldus Yalom, docent aan de Stanford Universiteit.

In het hoofdstuk 'Boezems voor de Natie' beschrijft ze hoe de moderne democratieën in de achttiende eeuw de politieke borst uitvinden. Wie kent niet de afbeeldingen uit de Franse Revolutie waarop vrouwen met één of twee blote borsten symbool staan voor de nieuwe Republiek, voor gelijkheid, vrijheid, patriottisme, moed en overvloed?

Je kinderen bij een min laten opgroeien raakte rap uit de mode, borstvoeding was ín. Tijdens de campagne tegen slavernij werd Frankrijk uitgebeeld als een moeder die tegelijk een zwart en een wit kind de borst geeft. Ook in de Eerste en Tweede Wereldoorlog spelen vrouwen en hun borsten een belangrijke rol in de politieke propaganda.

Yalom maakt een uitstapje naar Freud - die, als hij een vrouw was geweest, ongetwijfeld een borstnijd-theorie had ontwikkeld die (deels) als volgt had geluid:

“Zelfs als vader zal de volwassen man jaloers zijn op de baby die zijn vrouw aan de borst heeft. Hij zal het kind altijd zien als indringer op de plek die oorspronkelijk van hem was. Hieruit komen voort de moordwens die hij onbewust tegen zijn eigen nakomelingen voelt, en de onvermijdelijkheid van het generatieconflict. Het verlangen naar de borst moet worden gezien als het fundament waarop de hele beschaving rust, waarbij Eros en Thanatos strijden om het bezit ervan.”

Vrouwen die net als een doorsnee bouwvakker hun bovenkleding uit willen doen als het warm is, zonder daarvoor een bekeuring of domme opmerkingen te krijgen, zullen nog lang moeten wachten. Want zolang een internationale miljardenindustrie verdient aan lingerie, bortsvergroting, -verkleining en porno, zal de 'regelgeving' voor borsten streng zijn en de erotisering blijven bestaan.

Gelukkig geeft Yalom ook talloze voorbeelden van vrouwen die hun eigen weg gaan, zoals de schrijfster Fanny Burney, die haar borstamputatie in 1811 beschreef en daarna nog dertig jaar bleef leven. Of de pornoster Annie Sprinkle, die ook in Nederland furore maakte met haar Boezemballet, of de dichter Deborah Abbot, die als volgt terugblikt:

“Zo dierbaar zijn deze borsten mij, zoveel genot hebben ze gekend. Baby's verslikten zich in hun melk, minnaars werden fijn besproeid en ook ik heb geproefd en aangeraakt. Mijn borsten zijn die van een vrouw die lang en goed heeft geleefd. Nu noem ik hen luie borsten. Ze hebben hun werk gedaan en liggen op mijn ribbenkast als vruchten op de grond.”

Het boek leest als een trein, is rijk geïllustreerd en biedt veel boeiende invalshoeken. En natuurlijk ontbreken in 'Geschiedenis van de borst' ook de echte krijgers niet: vrouwen die zich na een amputatie bloot in het openbaar vertonen. Je ziet er soms één in de sauna of op het strand en dan denk je: ik weet niet of ik zoveel moed zou hebben.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden