Achttien kerken in anderhalf uur

Stel Amsterdam telt tweehonderd kerken. Reken per kerk één voorganger -dominee of priester, dat is om het even.

Marleen van Swigchem

Trek daar ruwweg veertig procent van af voor de principieel ongehuwden of kinderlozen, en vermenigvuldig met het modale getal van 1,8 kinderen. Dat betekent 216 domineeskinderen die vandaag zachtjes moeten doen, Want Vader Werkt Aan Zijn Preek. En dat alleen al vandaag, in Amsterdam! Tweehonderd dominees en pastoors die vannacht heimelijk bidden: 'Och mocht onze kerk vannacht nog in de Amsterdamse modder wegzakken'!

Met het verhoren van die gebeden gaat het zo: veel kerken veranderen vanzelf in tapijthallen, grootgrutters en hotel-dependances. Dat gebeurde ook vroeger al: kerken werden geconfisqueerd, verhandeld, of ze brandden gewoon af.

Voor een inventarisatie van de kerken van de Amsterdamse binnenstad beginnen we, vanwege de invasie van domineeskinderen vandaag, bij de Nieuwe Kerk op de Dam.

Lezen over de Amsterdamse binnenstad is fascinerend. Bijvoorbeeld in D'Ailly's historische gids, of in Geert Maks 'Kleine geschiedenis van Amsterdam', waar het gaat over het bonte middeleeuwse leven, en over de eerste ketterse bewegingen, vroeg zestiende eeuw. Over een groep blote wederdopers, die hun kleren verbrandden in de Zoutsteeg. Over de brandstapels op de Dam -in 1549 stonden er op een dag acht naast elkaar. Over hoe in 1572 de eerste geuzen gesignaleerd werden die tegen de 'papendienaars en godvreters' tekeergingen. En over de grote lijnen: hoe de hoofdstad werd geregeerd door een netwerk van oude, katholieke koopmansfamilies, en hoe na de Alteratie een nieuwe, protestantse elite de macht overnam. Over regenten en dominees en hun onderlinge vetes -zoals die over de bouw van het nieuwe Stadhuis aan de Dam: de regenten wilden fors uitpakken, de dominees vreesden voor te veel vertoon van wereldlijke macht. Er kwam een concessie: het stadhuis zou wat meer naar achteren komen te staan, en ook een beetje gedraaid, zodat de Nieuwe Kerk met haar transeptgevel aan de Dam kwam te staan. En bij de Nieuwe Kerk zou een grote toren gebouwd worden, hoger dan de koepel op het stadhuis. Kerk en stadhuis dus zij aan zij.

Van de toren voor de Nieuwe Kerk is niets terechtgekomen: van de plannen rest alleen een zware stomp aan de NZ Voorburgwal -de dominees trokken aan het kortste eind. Kenmerkend, want Amsterdam is, en was, vóór alles een koopmansstad.

De wandeling -in telegramstijl genoteerd- begint in het koopgewoel van de Kalverstraat. Op no.58, achter een smal portaal, de onverwacht grote 'De Papegaai', de Petrus en Pauluskerk(1). Tussen de Enge en Wijde steeg, op de plaats van de verdwenen kapel van de Heilige Stede, een kerk uit 1912 met aangebouwde winkelpanden -met ingangen in de stegen en op het Rokin. Nu 'party centre'(2). Op het Begijnhof -beroemd om z'n stilte- staat de Mirakelkapel, ingebouwd tussen de woonhuizen. Hier worden de relieken van de Heilige Stede bewaard, die horen bij het Mirakel van Amsterdam. Hier staat ook de voormalige Begijnhofkapel, die Engelse kerk geworden is.(3 en 4).

Aan het Spui, hoek Singel, staat de Oude Lutherse kerk -het oudste grote Lutherse kerkgebouw in Nederland, opgepropt in de beschikbare straathoek(5).

Dan naar het voormalige, uitgestrekte kloostergebied van de stad. Op Oudezijds Voorburgwal no.231: de Agnieten kapel uit 1470, later opslagplaats van de Admiraliteit, en daarna zetel van het Athenaeum Illustre, de voorloper van de UvA. Weer later meisjesschool, nu universiteitsmuseum(6).

In de Spinhuissteeg, (op no.4, kijk naar boven), stond de St.Augustinuskerk, nu deels papierpakhuis, deels hotel(7).

Op Oudezijds Achterburgwal no.159 staat, aan zijn eigen pleintje, de Oude Waalse kerk voor de Franstaligen. Met beroemd Müllerorgel(8).

Naar de Kloveniersburgwal. Op no.50, de voormalige kerk van wat de Hersteld Evangelisch-Lutherse Gemeente heette. Verkocht in 1950, nu bewoond door De Theatercompagnie(9).

De donkere, strenge huizen aan de Raamgracht, no.6-8, herbergden op de eerste en tweede verdieping een 'huiskerk' van de katholieke familie Tensini. Beneden woonden de priesters en een paar oude, ongetrouwde vrouwen(10). Op Groenburgwal no.42 staat, achter een later gebouwde schijngevel, de Engelse kerk, de Christ church -op de zolder zat een tijdlang een correctieve instelling voor meisjes(11).

Achter het poortje aan Anthoniebreestraat de Zuiderkerk van Hendrick de Keyser, uit begin zeventiende eeuw, de eerste voor de protestantse eredienst gebouwde kerk in Amsterdam. Nu informatiecentrum van de gemeente(12).

Aan de Kromboomssloot no.22 staat de Armeense kerk, waar een tijdlang een school van de katholieke Vereniging tot Weldadigheid van de Allerheiligste Verlosser in heeft gezeten(13). En op Zeedijk no.106 staat, als een kleurrijk fata morgana, de recent gebouwde Chinese tempel (14).

Naar de Sint Olofskapel aan de voet van de Zeedijk; ertegenaan geplakt zat een Jeruzalemkapel uit 1500, van de Heilige Land-pelgrims(15).

Tot slot driemaal een St.Nicolaaskerk. Eerst de jongste: de grote St. Nicolaaskerk aan de Prins Hendrikkade, tegenover het Centraal Station uit 1887(16). Dan de middelste, de in protestantse tijd totstandgekomen schuilkerk Ons' Lieve Heer op Solder: een diep woonhuis met aan de voorkant een kousenwinkel, en op de tweede verdieping en de zolders een kerk die door de protestantse eigenaar verhuurd werd aan een Augustijner priester. Intact gebleven en nu museum(17). En tot slot, in het hart van de hoeren- en junkiesbuurt: de Oude Kerk, de oer-parochiekerk van Amsterdam, aan St. Nicolaas gewijd, en na 1578 in protestantse handen gevallen. Met een orgel waarop Sweelinck speelde -elke avond, met open kerkdeuren. Op het carillon klinkt nu, ter nagedachtenis van prins Claus, elk kwartier iets van Bach(18).

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden