ACHTERGROND

Een tijdje geleden liep ik door een rood voetgangerslicht wat me kwam te staan op een ernstige reprimande van een wat oudere heer. Of ik soms niet zag dat er kinderen bij waren. Ik gaf wel een heel slecht voorbeeld. Beschaamd keerde ik op mijn schreden terug en voegde me weer in het groepje wachtenden. Een onprettige ervaring. Maar de man had gelijk. Ik bedacht dat ik op m'n achttiende waarschijnlijk minder lankmoedig gereageerd had en gewoon was doorgelopen. Voor pubers zijn regels er om overtreden te worden. Een kind houdt zich aan de regels uit gehoorzaamheid, een volwassene omdat hij de redelijkheid ervan beseft. Pubers zitten daar tussenin. Ze verwerpen gehoorzaamheid en kennen nog geen redelijkheid.

CHRIS RUTENFRANS

Tegenwoordig lijkt het soms alsof iedereen in de puberteit zit. In de randstad wordt het rode verkeerslicht niet alleen genegeerd door voetgangers en fietsers, maar ook door auto's. En landelijk neemt het alledaagse geweld toe. Opmerkelijk is vooral dat het motief om geweld te gebruiken steeds gemakkelijker gevonden lijkt te worden. Een opmerking over het gedrag van anderen is soms voldoende om in elkaar geslagen te worden. Afgelopen jaar zijn in dit soort gevallen zelfs enige doden gevallen. Ook wordt steeds vaker geweld gebruikt tegen artsen, psychiaters en politieagenten. Maar de hedendaagse overgevoeligheid komt ook op minder extreme wijze tot uiting. Reclames die zinspelen op religieuze thema's of op de beschadiging van een kunstwerk roepen onmiddellijk grote verontwaardiging op. We zijn wel erg kwetsbaar geworden. Enerzijds is onze welvaart hoger en beter verdeeld dan ooit en anderzijds voelen we ons steeds gemakkelijker gefrustreerd en zijn we meer dan vroeger geneigd daarop met agressie te reageren. Zijn beide ontwikkelingen in tegenspraak met elkaar of vloeit de ene juist voort uit de andere?

Ik hou het op het laatste. In tijden van overvloed zijn grote frustraties als armoede en andere materiële ellende minder te vrezen, zodat de gevoeligheid voor kleine frustraties toeneemt. De Franse socioloog Emile Durkheim wees er eind vorige eeuw op dat een sterke economische bloei vaak gepaard gaat met normloosheid. De verwachtingen die mensen hebben van hun materiële mogelijkheden nemen altijd sterker toe dan die mogelijkheden zelf. Dat werkt ontevredenheid in de hand. Maar welvarende mensen leren ook minder goed hoe ze moeten omgaan met frustraties. In opvoeding en onderwijs wordt het gedrag van kinderen minder strikt en eenduidig begrensd dan vroeger. Dit gebeurt zowel uit een weloverwogen tolerantie als uit onvermogen en onverschilligheid. Vooral de vanzelfsprekendheid en algemene geldigheid van morele grenzen zijn sterk afgenomen.

Hoe is de gemoedsgesteldheid van mensen die opgroeien in een sfeer waarin alles kan en mag, waarin zowel materiële als morele grenzen ontbreken of onduidelijk zijn? Je kunt je voorstellen dat zulke mensen snel geprikkeld raken als hun plotseling iets in de weg wordt gelegd. De geringste opmerking over hun gedrag wordt opgevat als een dodelijke belediging. Ze zijn onmiddellijk kwaad, stappen meteen naar de rechter, slaan er direct op. Doordat ze vroeger niet werden begrensd, hebben ze nu geen ruimte om zich heen. Hun agressie moet die ruimte scheppen.

Het is niet eenvoudig dit tij te keren. We zouden kunnen beginnen met een herwaardering van zelfbeheersing. Zelfbeheersing is eigenlijk niet het juiste woord. Het gaat niet om de beheersing van de persoonlijkheid, maar van impulsen, aanvechtingen, driften. Die beheersing is juist een voorwaarde voor het ontstaan van een persoonlijkheid. Zelfbeheersing is het resultaat van opvoeding, van de sturing van gedrag door anderen. Het is de bedoeling dat kinderen die sturing op den duur zelf overnemen. Discipline en zelfdiscipline zijn in het verleden in een kwade reuk komen te staan doordat ze verkeerd begrepen zijn, namelijk als belemmeringen van onze vrijheid. Het tegendeel is waar. Ze scheppen vrijheid. Ze emanciperen van de horigheid aan het driftmatige, aan de 'natuurlijke' behoeften die nooit definitief bevredigd kunnen worden en een permanente staat van prikkelbaarheid voeden. Zelfdiscipline is beheersing van de menselijke natuur en maakt cultuur mogelijk. Het alternatief is de wet van de jungle.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden