Achterban SP / Het grote 'rooien' kan beginnen

De Socialistische Partij heette een sektarische club met verstikkende kadaverdiscipline. Maar na jaren folderen ziet de beweging de kiezers op zich afkomen. Het grote 'rooien' is begonnen, denkt de euforische achterban. De uitgegroeide kruinen van de PvdA en van het in crisis verkerende GroenLinks worden electoraal getopt.

Ze zoeft fluitend met haar knalrode Citroën Diane Krommenie uit. Nora Swagerman, voorzitter van de afdeling Zaanstreek/Waterland van de Socialistisch Partij heeft er zichtbaar schik in. Háár SP is in de peilingen opeens de vierde partij van Nederland. En Swagerman moet zich over een half uurtje melden voor overleg met het campagneteam in Zaanstad.

Bestond haar voorzitterschap vroeger vooral uit folderen en debatjes in kleine zalen -ook eerbaar hoor- het laatste jaar is er sprake van een kentering. De partij staat in de peilingen op 22 zetels. Dat mag aan de vooravond van de Tweede Kamerverkiezingen voor buitenstaanders een verrassing zijn, Swagerman zag het aankomen, in haar eigen afdeling.

Haar ledenbestand is in een jaar tijd met maar liefst vijftig procent toegenomen, van twee- naar driehonderd leden. Zodat het werk van Swagerman deze maanden vooral bestaat uit het afleggen van huisbezoeken. Want iedere nieuwe SP'er krijgt de rode Citroën Diane voor de deur. De voorzitter komt persoonlijk een cd als welkomstgeschenk aanbieden. In het daarop volgende gesprekje hoopt ze een lid aan te treffen dat zich ook daadwerkelijk voor de nieuwe partij wil inzetten.

Willem de Vroomen, die vanuit zijn woning aan het Noord-Hollands Kanaal de regio Alkmaar aanvoert, ziet eenzelfde ledenwinst. Hij heeft precies 865 leden in zijn boekje staan. Dat waren er vorig jaar driehonderd minder. Vooral Alkmaar, Hoorn, maar ook Texel leveren veel nieuwe leden en willen zelf afdelingen opzetten.

Noord-Holland is op dit moment de regio waar de SP het sterkst opkomt, al is de ledengroei een landelijk verschijnsel. Moest de partij het in 1998 nog doen met 22000 leden, in de aanloop naar de verkiezingen staat de teller op het landelijk partijbureau in Rotterdam op 34000.

In Oss, de bakermat van wat het Unox-socialisme wordt genoemd, met een verwijzing naar de Brabantse worstmaker, zijn ze met geheel andere cijfers bezig. In het pand van de SP aan de Linkensweg staan de dozen folders en piepschuim-tomaatjes opgestapeld. Medewerkers houden zich op de been met zware shag. De verwachte groei van het aantal kamerzetels is mooi, maar voormalig wethouder Jules Iding is nieuwsgieriger naar aankomende woensdag. Omdat de gemeente Ravestein met Oss wordt samengevoegd zijn er op die datum verkiezingen voor de nieuwe gemeenteraad.

Oppositiepartij SP (de overige partijen vormen samen het Osse college) bezet in de huidige raad 13 van de 33 zetels. Volgens de laatste peilingen komen er in de nieuwe raad van 35 zetels 16 SP'ers te zitten. En dat wint lijsttrekker Iding op dit moment meer op dan de landelijke trend.

De Zaanse Nora Swagerman heeft door haar huisbezoeken een goede indruk van de nieuwkomers. De nieuwe SP'ers zijn duidelijk middenklassers, zegt ze, en minder Jan-met-de-pet. ,,Er zitten, je gelooft het niet, een paar VVD'ers tussen, die vanuit hun liberalisme aansluiting vinden bij de SP-gedachte van zelfwerkzaamheid. Maar ook afvalligen van de ChristenUnie. Hun ideeën over de maakbare samenleving en het rentmeesterschap zien zij terug in het handelen van de SP. Alleen geloven zij in een hemel en zijn wij met de aarde bezig.''

Toch worden de ledenbestanden de laatste maanden vooral gevuld met mensen die min of meer socialistisch gedachtengoed aanhangen, maar op andere partijen stemden. De voorzitters van de afdelingen zien enerzijds oud-Pvda'ers die hun partij -en de politiek- al eerder goeiedag zeiden, maar die door Fortuyn weer geïnteresseerd zijn geraakt. Ze zijn teleurgesteld in de ruziënde LPF en belanden uiteindelijk bij de SP.

Maar ook zijn er de kiezers die ontevreden zijn in de hun ogen 'verrechtste' partijen PvdA en GroenLinks. Uit die laatste partij komen de meeste nieuwe SP-aanhangers. De SP is in hun ogen de enige partij die consequent, op binnenlands en buitenlands terrein, een socialistisch progressieve koers vaart. Dankzij die vasthoudendheid van jaren kan nu het grote 'rooien' beginnen. De uitgegroeide kruinen van de PvdA en GroenLinks worden electoraal getopt.

Eveline Zandbergen uit Alkmaar, alleenstaand moeder en suppoost in het Stedelijk Museum daar, heeft zich een paar weken geleden bij de afdeling van Willem de Vroomen aangemeld als lid van de SP. Daarvoor 'was ze Groenlinks'.

,,Bij mijn dochter in de klas zat een Irakees kind dat met het gezin uitgezet dreigde te worden'', vertelt Zandbergen. ,,Mijn dochter was daar erg van onder de indruk. Ze schreef een brief aan GroenLinks in Alkmaar, de partij van haar moeder, met de vraag of dat niet kon worden tegengehouden. Dat is toch te waarderen, dat een kind zich zo inzet voor een ander. Krijgt ze toch een lullig briefje terug... Ze moest maar naar Den Haag schrijven! Dat was zo'n ontzettende domper. Vervolgens heb ik de SP gebeld, en nog dezelfde week zat ik met de fractievoorzitter om tafel die vroeg hoe de partij kon helpen. Ik ben direct naar de SP overstapt.''

Het argument dat de SP zich bezighoudt met lokale items die dicht bij burgers (lees: kiezers) staan, komt vaak terug in de gesprekken met de nieuwelingen. ,,Ik volg de politiek al jaren'', zegt Zandbergen, ,,maar het is vaak een hoop gepraat over zaken die politiek wellicht interessant zijn, maar in de wijken nauwelijks spelen. Kinderopvang, onderwijs, de kwaliteit van de buurten, je hoort de andere partijen er niet over. Neem zinloos geweld. Natuurlijk vinden er vreselijke incidenten plaats, maar waarom dat zo'n nationaal item moet worden? Ik denk dat het uitzetten van vreemdelingen een veel groter drama is. Daar hoor je niemand over.'' Stemmen is afwachten, zegt ze, maar met de SP kun je direct aan het werk, of er nu verkiezingen zijn of niet.

Die werkwijze van politieke actie legt de partij geen windeieren. De SP hoeft nu de verkiezingen naderen niet plotseling 'de wijk in', ze zit er al. Zo wordt de verwachte verkiezingsoverwinning van de SP in Oss voor een groot deel verklaard uit het feit dat de partij al een jaar lang actievoert voor het behoud van het plaatselijke Sint Anna-ziekenhuis, waar zo'n beetje iedere Ossenaar vóór is. Alleen, de overige partijen hebben dat item niet opgepikt. De SP hield op eigen houtje enquêtes, schreef rapporten en ging naar Den Haag, want de minister beslist uiteindelijk. ,,Dat hadden we ook gedaan als er geen verkiezingen zouden zijn'', zegt lijsttrekker Iding. Maar hij erkent dat hij met het dossier-Sint Anna in campagnetijd plotseling een juweel in handen heeft.

Andere nieuwkomers klagen dat zij de politiek-inhoudelijke lijn van met name GroenLinks te onduidelijk vinden. Ad Blaauw, zeilschipper te Zaandam, was tot 15 mei 2001 afdelingsvoorzitter van Groenlinks. Nu is hij SP'er. ,,GroenLinks heeft geen duidelijk ideologische koers meer, geen samengeperste boodschap van 'hier staan we voor'. De keuzes wisselen steeds. De partij manoeuvreert te veel. Ze wil niet al te veel afstand tot de PvdA, want ooit zou het misschien tot regeren moeten komen.''

De SP laat zich daar niet door leiden, zegt Blaauw. Hij somt enthousiast op: de partij gaat voor de menselijke waardigheid, is tegen internationalisering, waakt voor het verdrukken van de nationale democratie en heeft als enige een antwoord op het hedendaagse consumentisme, hedonisme en individualisme waar SP'er Blaauw zich aan ergert. ,,De SP streeft naar een krachtige souvereine overheid, die burgers aanspoort verantwoordelijkheid te nemen. Dát is tenminste een heldere keuze.''

Leo Dekker, webmaster in Zaandam, zegt het Den Uyl-gevoel weer te hebben teruggevonden -bij de SP welteverstaan. ,,Ik was echt bewonderaar van die man, maar heb de PvdA verlaten toen zij vooral een economische politiek ging voeren, en minder sociale. Ik voelde me daarna thuis bij GroenLinks. Maar ik ben nu weer opgeschoven. Armoede de wereld uit, om te beginnen in Nederland, gelijke kansen voor iedereen. Dat vind je alleen nog echt terug bij de SP.'' Wat Dekker ook aantrok was dat de SP al vroeg de standpunten innam dat allochtonen verspreid moeten worden om gettovorming tegen te gaan. En dat de nutsbedrijven en het openbaar vervoer in handen moeten blijven van de overheid.

Nog even terug naar zeilschipper Blaauw. Hij heeft uiteindelijk afscheid genomen van GroenLinks na de volgens hem 'zwalkende houding' van die partij tijdens de oorlog in Afghanistan. De GroenLinks-fractie trok de steun aan de bombardementen in op de dag dat het Talibanregime uit de Afghaanse hoofdstad Kaboel werd verdreven. Dat moment noemen meer ex-GroenLinksers als aanleiding voor vertrek. De SP is in hun ogen de enige partij die niet meeloopt aan de leiband van de Verenigde Staten en consequent het voeren van oorlog afwijst als oplossing voor internationale conflicten.

De overstappers roemen hun politieke leider Jan Marijnissen om zijn consequente lijn. Andere politici rollen over elkaar heen en nemen uit politiek-stategische motieven nieuwe posities innemen, vinden de nieuwe SP'ers. Maar Jan Marijnissen blijkt integer over te komen. Hij blijft verkondigen wat hij altijd verkondigde. Volgens Nipo-onderzoek van deze maand is Marijnissen zelfs de op één na betrouwbaarste politicus van Nederland, na premier Balkenende. Vooral de rol die hij heeft gespeeld in de kwestie-Fortuyn levert hem credits op. Zelfs al probeerde de gisteren afgetreden GroenLinks-leider Rösemuller dat anders te duiden. De nieuwe SP'ers zijn niet verbaasd dat Rösemuller in problemen is gekomen.

Ad Blaauw vindt: ,,Het is juist GroenLinks geweest die het heeft laten afweten. Die partij heeft Fortuyn persoonlijk aangepakt en hem als extreem-rechts in de hoek gezet. Daarmee droeg GroenLinks bij aan de demonisering van de man en zijn partij. Marijnissen is als enige zakelijk gebleven. Hij heeft argumenten gebruikt tegen de zogenaamde oplossingen van Fortuyn. Hij heeft als enige gedebatteerd zonder persoonlijk of emotioneel te worden. Dat waardeer ik zeer.''

Er is nog één aspect dat kiezers richting SP voert. Al betreft het hier eerder een drempel die is weggenomen: de toch omstreden geschiedenis van de partij. De SP werd lange tijd door linkse kiezers gemeden omdat het een partij van fanatici zou zijn, met een verstikkende kadaverdiscipline. Het was een sektarische club, met geen enkele ruimte voor dissident gedrag.

Maar nieuwkomers hoor je niet meer over die sfeer, omdat deze er in hun beleving gewoonweg niet (meer) is. De overblijfselen van de ooit marxistisch-leninistische beweging worden nu weer gezien als sympathiek: waar vind je nog altruïsme, overbetrokkenheid en de bereidheid zoveel vrije tijd op te offeren voor de partij? Het verleden is een afgesloten hoofdstuk, vinden de SP'ers. Vorig jaar verscheen een boek over de 'Rode Jehova's uit Oss', van journalist Kees Slager. De geschiedenis staat sindsdien letterlijk in de kast.

De mensen die met de SP zijn opgegroeid kijken ook niet meer terug naar die tijd. Willem de Vroomen uit Alkmaar maakte dertig jaar geleden in Rotterdam de oprichtingsvergadering van de voorloper van de SP mee. Toch wil de oudgedienden niet alles overboord zetten. De enorme groei van de partij kan betekenen dat de kern wordt aangetast, en daarmee het bestaansrecht.

Daar maken Nora Swagerman en Willem de Vroomen zich wel eens bezorgd over. ,,We waren iets bijzonders, maar we worden steeds meer een politieke partij'', zegt De Vroomen somber. ,,We moeten oppassen dat we niet een of andere kiesvereniging worden. We mogen niet vergeten naar de mensen toe te blijven gaan. Daar op die drempel ligt onze kracht. Ook al hebben we straks 20 zetels.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden