Reportage

Achter een dun laagje beschaving schuilt het beest

Rietman en sopraan Lilian FarahaniBeeld RV

Een getalenteerde, charmante schrijver én een koelbloedig seriemoordenaar; Mark Rietman speelt een beruchte Oostenrijker in 'Een helse komedie'. 'Hij kreeg kans op een nieuw leven, maar kon zijn drift niet beheersen.'

Op het voortoneel van de Koninklijke Schouwburg in Den Haag oefenen acteur Mark Rietman en sopraan Lilian Farahani een scène waarin hij haar wurgt met een blauwe bh. Een andere zangeres, Cora Burggraaf, probeert hem tegen te houden. Al zingend duwt en trekt ze aan hem. Maar het is tevergeefs, de wrede daad is al volbracht.

In de zaal, tussen de lege stoelen, zit regisseur Theu Boermans te kijken, hij glimlacht goedkeurend. Ineens staat hij op: "Jongens, dat gevecht moet anders. Je mag hem best in zijn gezicht petsen, Cora." En pats! daar krijgt Rietman een fikse klap. Burggraaf kijkt er wat onzeker bij: moet ik dat echt doen? Doet dat geen pijn?" Tegenspeelster Farahani daarentegen roept enthousiast: "Ah, mag ik ook?"

Het is niet vreemd dat een zekere wraakzucht bij Farahani opborrelt. In 'Een helse komedie', een toneeltekst van de Oostenrijker Michael Sturminger, vertolken de sopranen de rollen van de vrouwen in het leven van de Oostenrijkse schrijver en seriemoordenaar Jack Unterweger. Het zijn vrouwen die er bekaaid vanaf komen: als ze al niet vermoord worden, worden ze wel belogen, bedrogen en beschimpt. Een beetje woede daarover lijkt dan ook onvermijdelijk, zelfs al is het slechts een rol.

Mythe

De vorm van Een helse komedie is ontheatraal te noemen: het is een gewoon gesprek van een man met de mensen in de zaal, begeleid door klassieke muziek. Voor Rietman is dit een geheel onbekende aanpak; soms lijkt de voorstelling bijna een conference. Een 'lezing over de waarheid', noemt de acteur het. Unterweger zelf kon die waarheid niet aan. Zijn autobiografie bevat waarschijnlijk een sterk aangedikt en verzonnen verhaal. Heel strategisch creëerde hij een mythe rondom zichzelf.

Slim, maar tegelijk ook heel tragisch, zegt Rietman: "In de voorstelling beschrijf ik als Unterweger hoe ik in de cel begin met schrijven, word ontdekt, vrijgesproken en een nieuw leven kan opbouwen, als lid van de Oostenrijkse intelligentsia. Allemaal heel mooi. En toch ligt daar een vermoorde hoer, gewurgd in haar beha. Dat is ook het raadsel dat hij voor zichzelf was: hij kon zijn drift niet beheersen en heeft daardoor zijn kans op een nieuw leven verspeeld."

Tekst loopt door onder afbeelding

Mark Rietman als moordenaar Jack Unterweger in 'Een helse komedie'.Beeld RV

Agressie

Om zich in te leven in zo'n bijna onmenselijk personage put Rietman uit eigen ervaring. "Ik kan wel meevoelen met de leugens en de agressie. Ik ben wel een driftig persoon. Ik kan woede opsparen tot het op een gegeven moment genoeg is, dan komt het tot een uitbarsting. Dat zijn dingen waaruit je als acteur put, waarmee je je personage boetseert. Je componeert zo'n man met je eigen gevoeligheden."

Rietman staat inderdaad bekend als opvliegend. Vroeger ging hij met dingen gooien. Tegenwoordig uit hij zijn woede vooral via het geschreven woord. Recensenten die hij laks vindt, krijgen soms de wind van voren. "Ik probeer mijn drift wel te beheersen," lacht de acteur, bijna verontschuldigend. "Maar als ik kwaad ben, dan wil ik soms weleens wat schrijven naar iemand. Dan verzin ik een leuke vorm om mezelf te uiten." In die zin bevat Rietmans drift ook wel een element van inspiratie, mits hij het weet te kanaliseren.

Behalve in de woede kan Rietman ook wel "meegaan in een gevoel van eros. Natuurlijk, die ultieme stap van moorden, daar ga ik niet in mee, maar ik kan die andere gebieden wel aanraken."

Psychopathie

De acteur ziet zichzelf een beetje als een kluizenaar, hij legt niet graag persoonlijke anekdotes op tafel. En een tikje monomaan is hij zeker. "Dat mannelijke hokjesdenken, dat heb ik heel sterk. Ik kan ergens helemaal zijn, maar als je later vraagt wat ik heb gedaan, ben ik het kwijt. Dat raakt ook wel aan een zekere psychopathie, dat je dingen blokt. Dus ook dat gebruik ik voor dit personage. Tja, als acteur moet je ook een beetje in je ongezonde gebieden durven zoeken. Want daar komen de mensen voor kijken, daar herkennen ze zich in. In een vorm van wanhoop waar tegelijkertijd een gevoel van troost van uitgaat."

Unterweger werd - zoals wel meer seriemoordenaars - charmant in de omgang genoemd. Waarschijnlijk was hij vooral goed in het nadoen van de manier waarop anderen contact leggen. Achter die façade was hij totaal verknipt. Daar komt onze fascinatie voor seriemoordenaars vandaan, denkt Rietman. "We hebben het moorden, het zwarte, het beest, uit onze beschaving gehaald en dat is maar goed ook. Maar als beschaving wegvalt, dan is moord voor sommige mensen ook niet ver weg."

Tekst loopt door onder afbeelding

Mezzosopraan Cora BurggraafBeeld RV

Leugen

De leugen is het centrale thema van Een helse komedie. Het lukt Unterweger domweg niet om de waarheid te vertellen. Zijn leven begon al met een leugen: de glimlach van zijn moeder die hem een uur later in de steek liet. Pijnlijk, vindt Rietman: "Zo'n volstrekt van liefde verstoken jeugd. Maar je leven is uiteindelijk gewoon een verhaal. Zelf lieg ik soms meer dan me lief is, dat herken ik wel. Maar fascinerend is ook: wat is nou echt van waarde in je leven?"

Op een afgeleide manier raken de onderwerpen uit Unterwegers leven aan Rietmans eigen leven. Een citaat uit het stuk luidt: 'Het enige wat ik verkeerd heb gedaan in mijn mislukte leven, is dat ik oneerlijk was tegen degene van wie ik hou. Mensen wees trouw en eerlijk tegen degene van wie je houdt.' Rietman lacht: "Nou, als dat de enige fout is die hij heeft gemaakt, haha! Maar met eerlijkheid ben ik ook weleens de fout in gegaan. Dat zingt door in dit personage."

Hij glimlacht op zijn innemende en vertrouwenwekkende manier: "Dat zijn mooie innerlijke gebieden om te onderzoeken."

Een helse komedie is een samen- werking van Het Nationale Theater en het Residentie Orkest. Première zondag 7 mei. Meer informatie op: www.hnt.nl/helsekomedie

Lieveling van de Oostenrijkse elite

Jack Unterweger (1950-1994) was een seriemoordenaar uit Oostenrijk die zeker elf prostituees vermoordde. In 1974 pleegde hij met zijn toenmalige vriendin een roofmoord, waarvoor hij werd veroordeeld tot levenslang. In de gevangenis begon hij met schrijven. Hij bleek talent te hebben. Na een campagne van intellectuelen en politici, die vonden dat Unterweger met zijn werk aantoonde dat hij recht had op rehabilitatie, werd hij in 1990 vrijgesproken. Hij ging werken als schrijver en journalist en was een graag geziene talkshowgast. In 1994 werd hij aangeklaagd voor negen moorden. Unterweger pleegde zelfmoord net voordat de rechter hem kon veroordelen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden