Acht wenken voor kandidaat-heretici

Naast mij zitten twee mannen, op het oog aardige heren. Vergis u niet: het zijn ketters. Dat wist u natuurlijk al. Sterker: u wilt weten hoe u zelf ketter kunt worden. Dat valt niet mee. Ketter zijn trouwens ook niet: als hij het allemaal van tevoren geweten had, was hij er niet aan begonnen, schrijft C.J. den Heyer in zijn theologisch zelfportret 'Ruim geloven'.

Een terugblik op de geschiedenis van zijn kerkgenootschap 'stemt Den Heyer niet vrolijk' en alle toestanden rond zijn persoon hadden hem het lachen helemaal doen vergaan. Daarom begin ik met een gevoelig punt. Samen met ironie vormt humor een ijzersterk duo. Ooit werd in Duitsland de vertaling van Dante's 'Divina Commedia' verboden, omdat ,,man mit göttlichen Sachen keine Komödie treiben soll'.

Wenk 1: vertrouw op uw gevoel voor humor -u zult het nog nodig hebben.

In 1924 vroeg de gereformeerde dr. J.G. Geelkerken zich in een preek af of je niet anders dan rechttoe-rechtaan moest spreken over een slang die Eva wat vileins influisterde. Niet lang daarna werd hem de wacht aangezegd, ketter Geelkerken moest met zijn lichtzinnige kliek de kerk uit.

Wenk 2: morrel aan vertrouwde opvattingen en doe dat binnen een kerk die er ook werk van maakt. Bent u hervormd, katholiek of niks, word dan gereformeerd. Is uw 'ligging' orthodoxer, blijf daar dan, want daar liggen de beste kansen. Overigens lijkt de rk kerk in ons land al weer wat beter dan, zeg, tien jaar geleden.

Nog even Geelkerken, het gereformeerd palingoproer anno 1926. Zijn ideeën waren wel wat gewaagd, maar ketter werd hij pas door broeder Marinus, een van zijn gemeenteleden, noem hem verontrust-avant-la-lettre, die de boel aanzwengelde.

Wenk 3a: zorg voor een klokkenluider, een onruststoker om uw ideeën aan de grote klok te hangen.

Opvallend is de naïviteit, waarmee vooral Wiersinga zijn dissertatie (1971) schreef, bedoeld voor intern godgeleerd beraad, niet voor de tribune. Maar hij promoveerde op vrijdag en 's zondags al preekten dominees over die verderfelijke nieuwlichterijen van de jonge doctor.

Wenk 3b: zorg voor publiciteit.

Ds J.J. Buskes, zelf ooit ketter in Geelkerkens voetspoor, maar later weer in liefde aangenomen, riep in Trouw op Wiersinga toch vooral niet als ketter te beschouwen, en hup! daar trok een rood waas voor de ogen van wie de kerk wilden behoeden.

Is het pers-vliegwiel eenmaal in gang, dan gaat de rest vanzelf. Het boek doet er dan nauwelijks meer toe. ,,Professor Den Heijer, ik heb uw boek niet gelezen, en ben dat ook niet van plan. Maar wat ik las in de krant....'' Eén reactie uit vele -deze was van CGB-kopstuk Rienstra, die het boek ongelezen 'zeer ernstig' vond.

Mocht u denken dat het publiceren van een boek 'publiciteit' is, dan zit u half mis. VU-natuurkundige prof. G.J. Sizoo kon al in 1933 -met die kwestie-Geelkerken dus nog vers in het geheugen- schrijven dat de aarde drie miljard jaar oud was. Het was een onorthodox idee, maar opschudding veroorzaakte het niet, al werd het boek goed verkocht. Zijn boek bleef in vakkringen hangen.

Om bij de volgende wenk te komen, maak ik een sprong van enkele decennia: toen de nieuwtestamenticus Tj. Baarda wetenschappelijke inzichten rond de evangeliën voor een breed publiek toegankelijk maakte, barstte een fors tumult los. Van de weeromstuit trok deze gezaghebbende gereformeerde zich vervolgens ijlings in zijn ivoren wetenschappelijke toren terug.

Wenk 4: vertaalt de pers uw werk niet voor het volk, populariseer dan zelf. ,,Hoe komt het dat u wel en vakgenoten die hetzelfde over verzoening denken niet in moeilijkheden komen?'', vroeg een journalist aan Den Heyer, om zelf te antwoorden: ,,U schrijft te helder''.

Sizoo bleef onopgemerkt. Hij ging met zijn ideeën niet het land in, en: hij was geen theoloog. Pas toen godgeleerden er zich mee bemoeiden, laaiden ruzies over schepping en evolutie op.

Wenk 5: ga theologie studeren. Het helpt. Echt.

Ketters hoeven geen ongure types te zijn, integendeel zelfs, waarschuwde een rechtzinnige emeritus onlangs op een CGB-bijeenkomst; het was bij mijn weten nog niet vaak voorgekomen dat daar op een officiële vergadering het woord ketter werd gebezigd. In ons land heeft de cultuurfilosoof C.W. Rietdijk, ketter in de kerk der wetenschap, weinig weerklank gevonden; hij schopte het niet verder dan Vara's 'Het zwarte schaap'. De man wekt nu eenmaal geen sympathie. Het echte gevaar van ketters is, wist kerkvader Ignatius van Antiochië rond het jaar 100 al, dat ze je wijn met honing aanbieden, aangelengd met gif.

Wenk 6: wees beminnelijk. Deze wenk geldt vooral voor hen die de ambitie koesteren hun naam de geschiedenis in te zien gaan met het voorvoegsel 'kwestie'. Hoe onbedoeld ook: zowel Wiersinga als Den Heyer zijn zulke personen.

De razend populaire ketter Arius (±300) kreeg door zijn ernst en levensstijl velen achter zich. Den Heyer kreeg steun van het curatorium van Kampen dat de lumineuze oplossing bedacht om hem exegetisch binnen-, en dogmatisch buitenboord te verklaren. Voor wie meent dat 'ze er bij die synode nu maar 's een punt achter moeten zetten' het volgende: over Arius is zeker veertien synodes gesproken.

Wenk 7: mobiliseer medestanders.

In mijn kinderjaren zat ik vaak op zolder, want daar lag het 'Boek der martelaren', dopersen die door die vermaledijde papen op verschrikkelijke wijze aan hun end geholpen werden. Tegenwoordig likt er geen vurige tong uit een brandstapel meer aan protestantse benen. Toch zijn de gereformeerde ketters hier door alle gedoe uitgeschakeld geraakt: niet dood, maar ook een tijd geen leven. Daarom:

Wenk 8: zorg voor een olifantenhuid.

Het bovenstaande was enigszins bekort de inleiding op het Theologencafé met H. Wiersinga en C.J. den Heyer, gisteren in Amsterdam. [Voor een verslag zie hiernaast].

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden