Acht jaar na de ontmanteling van de Antillen: Het Statuut is dood, leve het convenant!

De kustwacht van Aruba op patrouille. Zij controleren bootjes in de territoriale wateren rond het eiland op drugssmokkel en benzinesmokkel maar ook op vluchtelingen uit Venezuela. Beeld ANP

Op de voormalige Nederlandse Antillen heerst niet alleen een vluchtelingencrisis, maar ook een bestuurlijke, een financiële en een veiligheidscrisis. Was de ontmanteling in 2010 wel zo’n goed idee?

Over het autonome Sint-Maarten ontving de Tweede Kamer vorige week maar liefst de 31ste voortgangsrapportage. Op het eiland loopt de veiligheid van inwoners direct gevaar omdat de personele bezetting bij de politie nog niet de helft is van wat minimaal nodig is. En in de gevangenis, zwaar getroffen door orkaan Irma, is een explosieve en onveilige situatie. Daarom adviseert de onderzoekscommissie ‘dringend en opnieuw’ om Nederlandse inbreng van personeel en middelen.

Nederland doet voorlopig helemaal niets. Het wachten is, aldus betrokken ambtenaren, op een incident waarbij losgebroken gevangenen zich bijvoorbeeld op een zojuist aangelegd cruiseschip in de haven van Philipsburg storten. Pas dan is er aanleiding tot ingrijpen.

Hoe cynisch misschien ook: deze houding van Nederland is tekenend voor de acht jaar waarin de voormalige Antillen als ‘Caribisch Nederland’ een min of meer zelfstandige weg proberen te gaan. Bonaire, Sint-Eustatius en Saba vallen als bijzondere Nederlandse gemeente direct onder Nederland, wat overigens niet betekent dat de bewoners daar dezelfde rechten hebben. En Sint-Maarten, Curaçao en Aruba zijn sindsdien een autonoom land binnen het Koninkrijk. Ze genieten grote mate van zelfstandigheid, maar niet op het gebied van buitenlandse betrekkingen en defensie.

Helpende hand

Op basis van het Statuut waarin in 1954 de nieuwe verhoudingen en spelregels binnen het Koninkrijk werden beschreven, kan Nederland ingrijpen als er sprake is van ondeugdelijk bestuur of schending van mensenrechten op de eilanden. Ook geeft het Statuut steun aan de eilanden: bij calamiteiten of gewapende conflicten kunnen zij rekenen op de helpende hand van Nederland.

Bij het strijken van de Antilliaanse vlag in de nacht van 10 oktober 2010 op het Brionplein van Willemstad op Curaçao, hadden de politici en bestuurders vertrouwen in dit ‘koninkrijk nieuwe stijl’, met het Statuut als basis. Maar acht jaar later kan geconcludeerd worden dat alleen het kleine Saba, met veel steun uit Nederland, een beetje functioneert. Hoewel Nederland bij de ontvlechting alle schulden van de eilanden heeft overgenomen, verkeren vijf van de zes eilanden in een volgens de Rekenkamer ‘zorgelijke financiële situatie’. Vooral Aruba valt op met een staatsschuld van 2,2 miljard euro, omgerekend 90 procent van het bruto binnenlands product (bbp). Het stilvallen van de olie-industrie door de crisis in Venezuela helpt daarbij niet.

Naast die veiligheidscrisis en de financiële wanorde, hebben de besturen op de eilanden te maken met incompetentie, belangenverstrengeling en corruptie. De goede bestuurders daargelaten, is de politiek verweven met eigenbelang. Op Curaçao zit de eerste premier Gerrit Schotte inmiddels voor drie jaar achter tralies wegens corruptie, en wordt zijn voormalig minister Jamaloodin verdacht van het beramen van de moord op zijn rivaal Helmin Wiels. Op Sint-Maarten is gisteren de invloedrijke Theo Heyliger van de United Democrats opgepakt, ook wegens corruptie. En op Sint-Eustatius heeft Nederland vorig jaar zelf het hele bestuur en de eilandsraad naar huis gestuurd wegens ‘grove taakverwaarlozing’. Een regeringscommissaris deelt daar nu de lakens uit. Op die eilanden met een zwak bestuur en een zorgelijke financiële situatie rolt zich benedenwinds nu een vluchtelingendrama uit.

Koloniaal gedrag

Nederlandse ambtenaren die zich met het Caribisch gebied bezighouden, zeggen hardop dat wat zich acht jaar geleden op het Brionplein heeft afgespeeld, een ‘illusie’ was. De eilanden zijn te zwak gebleken, en het Statuut als onderliggend document te statisch. Beide partijen doen er van alles aan om de verouderde regels te herinterpreteren, waarbij de eilanden steeds wijzen op het koloniale gedrag van Nederland, en Nederland afhoudend stelt dat ze hun eigen boontjes maar moeten doppen. Maar hoe nu verder?

Tweede Kamerlid André Bosman (VVD) heeft vorige maand een initiatief-rijkswetsvoorstel ingediend dat voorziet in een soort Gemenebest-status voor de eilanden waarin zij er makkelijker voor kunnen kiezen de banden met Nederland door te snijden. Weg is weg. Staatssecretaris Raymond Knops (CDA) kiest een andere weg, die langzaam maar zeker duidelijk wordt. Hij sluit met verschillende eilanden op deelonderwerpen convenanten, bindende afspraken die door beide partijen worden aangegaan, zodat van ‘koloniaal gedrag’ geen sprake kan zijn. Op Bonaire is zo een bestuursakkoord ondertekend, Sint-Maarten heeft een wederopbouwprogramma met de Wereldbank, en Curaçao tekende voor ambtelijke samenwerking. De onderlinge convenanten in samenhang bezien, lijken langzaam maar zeker de plaats van het Statuut in te nemen. Ze zijn op maat, flexibel en gelijkwaardig. Alles wat het Statuut niet is.

Lees ook:  

Een jaar na de ingreep heeft de laatste boer van Sint-Eustatius een idee voor een nieuw begin

Nederland zette een jaar geleden het bestuur van Sint-Eustatius aan de kant vanwege ‘grove taakverwaarlozing’. Maar is het geïsoleerde en zeer arme eiland, met het formaat van Schiermonnikoog en iets meer dan 3000 inwoners, daarmee gered?‘Nederland heeft een zorgplicht.’

Rode Kruis schiet te hulp in vluchtelingencrisis op de Antillen, maar waar is Nederland?

Het Nederlandse Rode Kruis schiet ontredderde Venezolaanse vluchtelingen op Curaçao en Aruba te hulp.Maar waar blijft de Nederlandse overheid?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden