Acht asieltaboes doorbroken

Crisisnoodopvang voor 600 vluchtelingen in de Friezenhal van de WTC-Expo in Leeuwarden. In een belendende keet wordt gepingpongd en getafelvoetbald. Beeld Catrinus van der Veen

Vluchtelingen die niet langer voorrang krijgen bij een sociale huurwoning en jaren moeten wachten op hereniging met hun gezin. Wat een jaar geleden nog ondenkbaar was, is onder druk van de grote vluchtelingeninstroom veranderd in regeringsbeleid.

Uitgerekend in het jaar met een recordaantal asielaanvragen wist het kabinet zonder al te veel gedoe het ene na het andere asieltaboe te slechten. En dat met de VVD en PvdA aan de knoppen, de twee regeringspartijen die er prat op gaan totaal anders te denken over asiel, migratie en integratie. Na de principiële, maar in aantallen kleine kwestie rondom de bed-bad-brood-opvang voor illegalen in het voorjaar, hing er geen politieke crisissfeer meer rondom asielzaken. Integendeel: VVD en PvdA sloten menig akkoord over de opvang en huisvesting van vluchtelingen.

Ogenschijnlijk willen de twee regeringspartijen komend jaar, waarin opnieuw 58.000 asielaanvragen worden verwacht, een ander pad bewandelen. Stelde PvdA-leider Diederik Samsom vorige week dat Nederland de komende jaren 200.000 asielzoekers kan opvangen, VVD-fractievoorzitter Halbe Zijlstra wil het aantal asielaanvragen 'richting de nul'. Die uiteenlopende opvattingen lijken nieuwe compromissen te bemoeilijken, maar schijn kan bedriegen: de twee partijen hebben afgelopen jaar laten zien dat ze over menig onaantastbaar geacht onderwerp afspraken kunnen maken.

1. Geen asiel meer in Europa
Wie op de vlucht is voor oorlog of te vrezen heeft voor vervolging, kan asiel aanvragen in Europa. Kwestie van medemenselijkheid, luidt de aloude gedachte. VVD-Kamerlid Malik Azmani ging daar in maart met gestrekt been tegenin met zijn voorstel de Europese grenzen te sluiten voor asielzoekers. 'Volstrekt onaanvaardbaar', oordeelde PvdA-leider Samsom.

Maar toen het aantal asielzoekers vanaf de zomer bleef groeien en het kabinet in het gealarmeerde Europa een standpunt in moest nemen, kwam het plan haast een-op-een in de brief aan Brussel terecht. Het kabinet is nu officieel van mening dat asielaanvragen in principe niet meer op Europese bodem ingediend moeten worden, maar dat landen in de buurt van oorlogsgebieden vluchtelingen moeten opvangen. EU-landen kunnen vluchtelingen uitnodigen naar hun land, maar alleen als landen in de regio het niet meer aankunnen. Het kabinet spreekt van een 'overdrukventiel'.

Binnen de VVD klopte men zich op de borst: Azmani's plan is overgenomen. Dat zien ze buiten de VVD net even anders. Want de Europese grenzen dicht? Dat kan helemaal niet. Zijlstra en Azmani moesten dat ook toegeven en spreken daarom nu van de grenzen 'beleidsmatig' sluiten.

Een kind in de Frieslandhal van het WTC in Leeuwarden. 'Tentenkampen? Kortstondige opvang in sporthallen en kazernes? Daar dacht begin 2015 niemand aan.' Beeld Catrinus van der Veen

2. Crisisnoodopvang
Tentenkampen? Kortstondige opvang in sporthallen en kazernes? Daar dacht begin 2015 niemand aan. De blik was gericht op de illegalenopvang. Zou het kabinet uitgeprocedeerde vreemdelingen wel of niet bed, bad en brood (moeten) gaan bieden?

Een eerste alarmsignaal kwam in april van het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers (Coa). Dat zei op korte termijn zeker tienduizend extra bedden nodig te hebben om elke asielzoeker van een slaapplaats te voorzien. Niet dat de asielinstroom het eerste half jaar nou zo uitzonderlijk hoog was - het jaar ervoor waren de cijfers hoger - maar er zat een prop in het systeem: asielzoekers met verblijfspapieren schoven vanuit de azc's niet door naar woningen omdat gemeenten die niet voldoende wisten vrij te spelen.

Hoe funest dat was, werd half september duidelijk toen het Coa zich genoodzaakt zag gemeenten te vragen om crisisnoodopvangloacties: sporthallen en congrescentra waar asielzoekers 72 uur kunnen verblijven. Dergelijke opvang regelen gemeenten bij calamiteiten als brand of lekkages; voor de opvang van asielzoekers is het zeer uitzonderlijk. De betrokken partijen hadden er het liefst vorig jaar een einde aan gemaakt, maar de zoektocht naar permanente opvangcentra verloopt te moeizaam.

3. Extra asielzoekers opnemen
Het stond jarenlang in steen gebeiteld: Nederland nodigt elk jaar 500 vluchtelingen uit crisisgebieden uit om hier een nieuw bestaan op te bouwen. Punt. De oproep van de Kamer - inclusief PvdA - in 2014 aan het kabinet om 250 extra vluchtelingen uit Syrië naar Nederland te laten komen, haalde bij oud-staatssecretaris Fred Teeven van veiligheid en justitie niets uit.

Maar onder druk wordt alles vloeibaar, zo bleek ook in dit geval. Door de grote instroom in Griekenland en Italië kwam het herverdelen van asielzoekers na de zomer op de Europese agenda te staan. En ziedaar: na jaren politiek gesteggel over 250 extra vluchtelingen ging Nederland in september akkoord met het opnemen van 7214 asielzoekers bovenop de reguliere groep aanvragers.

Voorwaarde van het kabinet was wel dat Europa op de lange termijn achter het Nederlandse plan zou gaan staan om asielaanvragen op Europese bodem terug te dringen door opvang dichtbij oorlogsgebieden te verbeteren. Overigens is er nu, een paar maanden na de toezegging, nog niet één herverdeelde asielzoeker naar Nederland gekomen.

Binnen in de Friezenhal is een gevluchte tandarts uit Syrië aan het bidden in zijn kamer. Beeld Catrinus van der Veen

4. Huizen delen
Er bestond eigenlijk geen discussie over: een asielzoeker met een verblijfsvergunning krijgt een eigen huis. Maar gemeenten, die dit moeten regelen, bleken die huizen de afgelopen jaren maar moeilijk te kunnen vinden. Daardoor groeide in asielzoekerscentra de groep vluchtelingen in afwachting van een woning.

Toen vanaf de zomer de druk op gemeenten verder toenam door de verhoogde instroom van vluchtelingen, werd het probleem nijpend: er was in de bestaande azc's geen plek meer voor nieuwe asielzoekers. Dus koos het kabinet voor onorthodoxe oplossingen: leegstaande kantoren ombouwen, oude kazernes en gerechtsgebouwen vrijspelen voor tijdelijke bewoning, en containerwoningen plaatsen.

Nee, een zelfstandig huis met eigen keuken en badkamer, daar moeten asielzoekers niet meer automatisch van uitgaan, schreef staatssecretaris Klaas Dijkhoff (VVD, asielzaken) hen in oktober in een brief. "Op dit moment zijn er onvoldoende huizen voor iedereen. Als er wel woonruimte beschikbaar is, kan dit ook een containerwoning of omgebouwd kantoorpand zijn. Het is mogelijk dat u hier met anderen moet samenwonen."

5. Geen voorrang meer bij sociale huurwoning
Zouden er al meer sociale huurhuizen beschikbaar zijn, dan kunnen vluchtelingen daar binnenkort niet meer eerder aanspraak op maken dan andere woningzoekenden. Jarenlang bestond over die voorrangsregeling geen discussie: de overheid vond het logisch om vluchtelingen zo snel mogelijk aan een woning te helpen omdat dat hun integratie zou bevorderen. Vanuit een eigen huis zouden ze meer werk kunnen maken van de Nederlandse taal, een opleiding en baan dan vanuit een asielzoekerscentrum.

In het najaar nog was het kabinet bij monde van minister Stef Blok (VVD, wonen) dat standpunt toegedaan. Maar VVD-Kamerlid Roald van der Linde zag er toen in het licht van de groeiende groep asielzoekers geen heil meer in en hamerde op het opheffen van die voorrang. De overheid moet niemand bevoordelen, en zonder aantrekkelijke huisvestingsregeling kiezen asielzoekers misschien wel voor een ander land dan Nederland, stelde hij.

Plus: zonder voorrang ontstaat meer druk om alternatieve woonruimten te creëren, bijvoorbeeld in leegstaande kantoren. Aanvankelijk leek de PvdA niet happig om hierin mee te gaan, maar op voorwaarde dat er genoeg alternatieve woonruimte beschikbaar komt voor alle woningzoekenden, stemde het dit najaar toch in. Het kabinet past nu de Huisvestingswet aan om de voorrangsregel voor vluchtelingen te schrappen. Andere hulpbehoevenden kunnen wel een beroep op de urgentieverklaring blijven doen.

VVD-fractievoorzitter Halbe Zijlstra (foto) sprak zijn afschuw uit over asielzoekers die hier komen voor ooglidcorrecties en borstvergrotingen - een uitspraak die hij introk. Beeld anp

6. Bijstand in natura
Asielzoekers die een verblijfsvergunning krijgen en geen inkomen hebben, moeten rondkomen van de bijstand: 972,20 euro per maand voor een alleenstaande. In een interview met het AD gaf VVD-fractievoorzitter Zijlstra in oktober te kennen dat vluchtelingen ook wel toekonden met 'een paar tientjes leefgeld' per week. Even was er consternatie: was dit een sterk staaltje VVD-profilering of zou de financiële situatie van vluchtelingen echt op de schop gaan?

De week erop werd stukje bij beetje duidelijk hoe de vork in de steel zat. VVD en PvdA willen vluchtelingen bijstand in natura uitkeren. Oftewel: huur en zorgverzekering inhouden op de toelage, zodat er een paar honderd euro per maand aan leefgeld overblijft. "Sommigen noemen dat een paar tientjes per week", zei PvdA-leider Diederik Samsom in het debat hierover.

Ogenschijnlijk mag dan alleen de financiële afhandeling veranderen, bij de oppositie leven zorgen over de afhankelijkheidsrelatie die de overheid zo met vluchtelingen creëert. "Als je ze langer afhankelijk van je maakt, creëer je eigenlijk alweer een volgende groep bijstandsgerechtigden", waarschuwt GroenLinks-Kamerlid Linda Voortman.

7. Gezinshereniging in de wacht
Als de linkerflank van de Kamer op één onderwerp zit als een bok op de haverkist, is het wel de hereniging van vluchtelinggezinnen. Uiteengevallen door oorlog en geweld moet het families niet te moeilijk worden gemaakt om weer bij elkaar onder een dak te wonen. Daarbij wijzen partijen op het recht op een gezinsleven, zoals dat in mensenrechtenverdragen is vastgelegd.

Anderzijds wil de rechterflank die hereniging ook weer niet te makkelijk maken, omdat dit kindersmokkel en andere vormen van fraude in de hand kan werken. Een bewindspersoon moet op dit beleidsterrein dus op eieren lopen.

Met die kennis in het achterhoofd is het verwonderlijk hoe rustig de oppositie blijft na Dijkhoffs mededeling dat hij de beslistermijn voor gezinshereniging flink wil oprekken. Vluchtelingen kunnen nu in de drie maanden nadat zij een verblijfsvergunning hebben ontvangen, een nareisaanvraag voor gezinsleden indienen. Daar mogen ze als het aan Dijkhoff ligt voortaan tot zes maanden over gaan doen.

Daarna moet de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) in principe binnen drie maanden reageren op het verzoek. Die termijn kan de IND al met drie maanden uitbreiden, maar Dijkhoff denkt dat dat de komende tijd niet genoeg zal zijn: hij wil de drukbezette IND per verzoek nog eens drie maanden extra de tijd geven. Zo kan het jaren duren voordat gezinsleden elkaar weer in de armen kunnen sluiten.

8. Grensverleggend taalgebruik
Ook in het verleden is er al van alles gezegd over asielzoekers, maar het afgelopen jaar zagen heel wat nieuwe begrippen en connotaties het daglicht. Zo bestempelde PVV-leider Geert Wilders jonge asielzoekers als 'testosteronbommen' en riep hij burgers op 'in verzet' te komen, om de Tweede Kamer als 'nepparlement' weg te zetten omdat het 'niet vertegenwoordigt wat de bevolking wil'.

VVD-fractievoorzitter Zijlstra sprak zijn afschuw uit over asielzoekers die hier komen voor ooglidcorrecties en borstvergrotingen - een uitspraak die hij introk toen bleek dat asielzoekers daar helemaal niet zomaar aanspraak op kunnen maken.

Na de aanslagen in Parijs stelde Zijlstra voor om asielzoekers in zogenoemde vrijheidsbeperkende locaties op te vangen. Daar geldt een dagelijkse meldplicht en mogen bewoners niet zonder toestemming de gemeentegrond verlaten. Deze locaties zijn doorgaans bedoeld voor uitgeprocedeerde vreemdelingen.

Zijlstra's integratiewoordvoerder Sjoerd Potters gaf verder aan dat vluchtelingen de eerste vijf jaar niet te veel moeten integreren; misschien mogen ze na die tijd niet in Nederland blijven. En dan waren er nog de publieke protesten die uit de hand liepen, zoals in Steenbergen en Geldermalsen. Voorstanders van de komst van een asielzoekerscentrum werden overschreeuwd door tegenstanders en kregen grove, seksistische leuzen naar het hoofd geslingerd; vuurwerk werd richting de politie gegooid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden