Academiecultuur nekt theologen

De Grote Drie in theologenland zijn Harry Kuitert, Edward Schillebeeckx en Catharina Halkes. Ze zijn op een leeftijd dat er opvolgers klaar mogen staan. Trouw ging op zoek naar een Top Tien van Nederlandse theologen die de Grote Drie kunnen opvolgen. Deel 2: de kandidaten.

Monic Slingerland

Theologen zitten zelden om een woord verlegen. Maar op de vraag een top tien te noemen van huidige Nederlandse theologen, blijft het steeds stil. Het spraakwater komt wel weer op gang als het gaat om redenen waarom er geen opvolgers zijn van kanjers als Kuitert, Schillebeeckx en Halkes.

Toch klinken er, na enig aandringen, wel namen. Opvallend genoeg komen alleen protestantse theologen daar mee. Hun rk collega’s geven vooral argumenten waarom ze niet met zo’n lijst kunnen komen.

De beschikbare lijsten leiden eerst tot de conclusie dat theologie een mannenvak is. Er komt geen vrouw op voor.

In die verdeling tussen de seksen komt voorlopig geen verandering, vreest prof. Bram van de Beek, theoloog en tot voor kort decaan van de afdeling godsdienstwetenschappen aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Al zijn promovendi van dit moment zijn mannen. Er was een goede vrouwelijke theoloog die vernieuwend bezig was, Kune Biezeveld. Was, want ze is onlangs overleden.

Als iemand het terrein van de theologie kan overzien dan is het wel een decaan van een faculteit of afdeling op godgeleerd vakgebied. Vandaar dat we twee decanen gevraagd hebben, hun top tien van theologen in Nederland te geven. De protestant Van de Beek komt inderdaad met een lijst, na lang dubben. De katholiek Adelbert Denaux, verbonden aan de Fakulteit katholieke theologie in Tilburg, vindt het zinniger, uit te leggen waarom hij niet een top tien wil en kan samenstellen. Theologie is te veel gespecialiseerd geraakt. De tijd van de breed georiënteerde godgeleerden, als in de tijd van Schillebeeckx en Kuitert, is voorbij, zegt Denaux.

Jan Greven, die voor Trouw theologische boeken recenseert, komt wel met een lijst. Met die twee moeten we het doen (zie hieronder).

Naast het feit dat de lijsten louter mannen tellen, valt op dat op de lijstjes geen twee namen hetzelfde zijn. Op de lijsten van protestantse informanten komen overigens ook katholieke collega’s voor.

We legden de vraag ook voor aan een van de weinige vrouwelijke hoogleraren theologie, Anne Marie Korte: „Ik kan wel een lijst noemen met theologen die ik graag lees maar niet zo gemakkelijk een lijst van theologen van wie ik vind dat je die gelezen moet hebben. Onder de theologen die ik graag lees zijn geen Nederlanders. Wel Britten.”

Wat maakt iemand tot een goede theoloog? Is dat bekendheid bij het grote publiek, is dat vernieuwing in het vak, iets dat alleen binnen de muren van de universiteit waardering oplevert? Of ligt de kwaliteit van een godgeleerde erin die kennis te vertalen naar de samenleving, zodat de academische inzichten praktisch toegepast kunnen worden? Voor een deel lag juist daarin de kracht van Harry Kuitert en Edward Schillebeeckx. Zij lieten gewone gelovigen delen in hun ontdekkingen en beïnvloedden op die manier het gelovige klimaat in Nederland.

Albert Kamp, verbonden aan de Katholieke bijbelstichting en coördinator van de Studiebijbel, de Nieuwe Bijbelvertaling met uitleg en toelichting: „Op de vraag naar een top tien weet ik eigenlijk geen goed antwoord. Enerzijds ben ik vooral in de bijbelwetenschappen goed ingevoerd en overzie ik andere terreinen minder. Anderzijds denk ik dat er geen grote theologen zijn opgestaan in Nederland die zich kunnen meten met mensen als Kuitert of Schillebeeckx.”

Bijbelwetenschapper Albert Kamp wil, vooruit dan, twee namen noemen. „Aan katholieke zijde steekt er maar één theoloog bovenuit en dat is Erik Borgman, nu hoogleraar in Tilburg. En dan vooral vanwege zijn maatschappijkritische en kerkkritische houding, hetgeen hem de nodige publiciteit geeft en heeft gegeven.”

In zijn eigen vak vindt Kamp Ellen van Wolde bovenaan staan. Bijbelwetenschapster Ellen van Wolde is, gespecialiseerd in het Oude Testament. Ze is hoogleraar aan de universiteit van Tilburg en schrijft over scheppingsverhalen en over Job. Haar kwaliteit valt eerder op in academische kring dan bij het grote publiek: Ellen van Wolde is lid van de KNAW (Koninklijke Nederlandse Academie voor Wetenschappen).

In het vak bijbelwetenschap klinkt verder de naam van Esther de Boer. De laatste is internationaal bekend bij een breed publiek, dankzij haar boek over Maria Magdalena. Ook nieuwtestamenticus Klaas Spronk geldt als iemand met genoeg talent en werklust om een naam van betekenis te worden, zegt de protestantse theoloog Hans Snoek, docent aan de VU en aan hogeschool Windesheim.

De Grote Drie, Kuitert, Schillebeeckx en Halkes leven maar zijn wel op jaren. Echte opvolgers laten zich nog niet zien. De theologie is nog te zeer bezig om zich te herstellen van de komst van religiewetenschappen om op volle kracht de eigenlijke taak uit te voeren, lijkt het. Voor dat herstel is het nodig dat theologen met meer samenhang werken dan nu. De organisatie van de geldstromen op de universiteiten maakt dat eensgezinde optreden heel lastig.

Somber gezegd bestaat het vak theologie nu uit bijna alleen mannen die ieder op het eigen terrein aan het werk zijn en zich aan vaste procedures moeten houden omdat ze anders geen geld krijgen om verder te werken. Volgens optimisten kan hieruit alleen maar iets beters voortkomen.

Dit is deel twee van een tweeluik over de theologie in Nederland. Het eerste deel verscheen gisteren.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden