Academicus 007 was bijna president van Rusland

Het had weinig gescheeld of hij was president van Rusland geworden, in plaats van Vladimir Poetin. Ook hij had naam gemaakt bij de geheime dienst, met de bijnaam 'Academicus 007'.

Alles ging mis in Rusland eind jaren negentig. Een economische crisis, een ziekelijke president die de kluts kwijt leek te zijn, communisten die een laatste poging deden om weer aan de macht te komen. Ten einde raad vroeg president Boris Jeltsin aan Jevgeni Primakov om premier te worden, een stap op weg naar het presidentschap. Maar Primakov hield de boot af. Hij keek uit naar zijn pensioen in 2000, tegelijk met Jeltsin. "We gaan samen uitrusten", zei hij meermalen tegen de president. "Dan gaan we samen vissen."

Uiteindelijk dreef Jeltsin zijn zin door en Primakov protesteerde niet meer. Het presidentschap lokte hem toch, zou later blijken. Wat hem bewoog, bleef onduidelijk. Hij was gewend om te zwijgen over zijn persoon.

Zelfs de herkomst van zijn familienaam bleef onbekend. Zijn vader heette Finkelstein en zijn moeder stamde uit de familie Kirshenblatt. Dat hij daar niet mee te koop liep, was begrijpelijk. Veel Joden in de Sovjet-Unie hebben hun naam veranderd.

Hij werd geboren in de Oekraïense stad Kiev. Zijn vader verliet zijn gezin toen Jevgeni nog maar twee jaar oud was. Hij zou 'verdwenen' zijn in 1937 tijdens de staatsterreur van Stalin. Zijn moeder trouwde een Armeense arts en verhuisde naar de Georgische hoofdstad Tbilisi. Daar groeide hij op.

Later, toen hij studeerde in Moskou, sprak hij nog Russisch met een dik Georgisch accent. Vrienden zeiden spottend dat Primakovs vrouw, die een echte Georgische was, beter Russisch sprak dan hij.

Op het Instituut voor Oriëntalistiek leerde hij Arabisch en Engels. Dat kostte hem veel moeite, maar hij was dol op de sociaal-economische vakken. Daarin leefde hij zich uit aan de prestigieuze Moskouse Staatsuniversiteit, waar hij begin jaren zeventig promoveerde op een studie over Egypte in de tijd van Nasser.

Hij werkte bij verscheidene studieuze instellingen die rapporten voor de regering en de inlichtingendiensten maakten. Als lid van de Academie van Wetenschappen verwierf hij de eretitel Academicus. Toen hij later in de spionagewereld belandde, werd hij wel aangeduid met 'Academicus 007'.

Het inlichtingenwerk leerde hij kennen als journalist, een gebruikelijke combinatie in de Sovjettijd. Hij werkte eerst bij de radio en kwam vervolgens bij de communistische partijkrant Pravda terecht. Hij reisde veel en vervulde intussen allerlei opdrachten voor de partij en de KGB. In die tijd leerde hij in het Nabije Oosten belangrijke mensen kennen: Saddam Hussein van Irak, de Koerdische leider Barzani, en Hosni Mubarak, die later Egypte zou leiden.

Die oude contacten kwamen hem goed van pas in zijn werkterrein op het kruispunt van diplomatie en spionage. Hij heeft er de Amerikanen behoorlijk mee dwarsgezeten. Toen de bombardementen van Bagdad al begonnen waren in de eerste oorlog tegen Irak om Koeweit, zat hij met Saddam Hussein te praten en hij bezwoer de Amerikanen te stoppen met bombarderen omdat Saddam al bereid zou zijn zich terug te trekken.

President Jeltsin benoemde hem in 1996 tot minister van buitenlandse zaken. Meteen brak Primakov met het buitenlandse beleid van zijn voorganger die westerse idealen predikte. Primakov sprak niet over idealen, maar over belangen. Hij sprak over het herstel van Ruslands vroegere macht, over het aanhalen van de banden met de rest van de vroegere Sovjet-Unie, over de vrienden in het Nabije Oosten en Azië. En hij begon meteen te protesteren tegen de uitbreiding van de Navo. In de maandenlange onderhandelingen over de Navo leerde het Westen hem beter kennen. En het viel mee. Hij was een pragmaticus, geen ideologische scherpslijper. Zijn kennis van zaken maakte indruk en ook zijn vastberadenheid. Toen hij als premier in maart 1999 op weg was naar de Verenigde Staten, hoorde hij dat Amerika met Navo-bondgenoten was begonnen met de bombardementen op Ruslands vriend Servië in de strijd om Kosovo. Hij aarzelde geen moment en liet zijn vliegtuig boven de oceaan rechtsomkeert maken naar huis.

In de tijd van Brezjnev heette hij een gematigde centrist te zijn, tijdens 'Gorbatsjov' hoorde hij bij de hervormers en vervolgens onder Jeltsin zou Primakov een harde, conservatieve politicus zijn geweest. In feite is hij waarschijnlijk steeds dezelfde gebleven, alleen zijn omgeving veranderde.

Opmerkelijk is dat hij, ondanks zijn geslotenheid, zijn getinte brilleglazen en zijn dorre gemompel met omfloerste stem, vertrouwen wekte bij de bevolking. Hij kon het ook goed vinden met de communisten, de aartsvijanden van Jeltsin. Dat was een van de redenen waarom Jeltsin hem in september 1998 tot premier bombardeerde. Maar het was ook een belangrijke reden waarom de grillige Jeltsin hem acht maanden later ontsloeg. Want de president was bang dat Primakov Rusland terug zou leiden naar vroeger. Het was tijd voor een jonge, energieke generatie, vond Jeltsin, en zijn oog viel op spionagechef Vladimir Poetin.

Primakov heeft nog een paar keer geprobeerd via verkiezingen terug te keren op het hoogste niveau. Maar daar slaagde hij niet meer in. Wel leidde hij nog diplomatieke missies namens zijn concurrent Poetin. Over hem sprak hij geen onvertogen woord.

Jevgeni Maksimovitsj Primakov werd op 29 oktober 1929 geboren in Kiev. Hij stierf op 26 juni 2015 in Moskou.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden