Column

Absolute zelfbeschikking bestaat niet

Beeld thinkstock

In weerwil van alle voorlichting en beschikbaarheid van voorbehoedsmiddelen komen ongewenste tienerzwangerschappen nog altijd voor. Niet alleen onder minderheden. In De Telegraaf biechtte een anonieme moeder deze week op wat er gebeurde toen de vriendin van haar 17-jarige zoon in verwachting bleek te zijn. Paniek en de dreiging van een in duigen gevallen toekomst. En een indringend familieberaad over de vraag 'wat nu?'

In de bekentenis van deze 'biechtmoeder' tekent zich een beklemmend beeld af van moderne mores. Dat deze zwangerschap niet kan worden uitgedragen is voor haar volstrekt vanzelfsprekend. Overduidelijk is ook dat daarbij de toekomst van haar zoon, niet die van diens vriendin, de hoogste voorrang heeft. 'Hij zou nog een paar maanden gaan reizen... gewoon nog even zorgeloos genieten.'

En dus wordt er ingepraat op de vriendin, die heeft laten weten het kind te willen houden. 'Waarom in hemelsnaam?' vraagt de biechtmoeder zich af. 'Waren ze misschien gelovig? Uit principe?' Plots lijken alle vanzelfsprekendheden in een paar decennia tijd radicaal om hun as te zijn gedraaid. Was abortus tot voor kort nog iets waarvoor op zijn minst goede redenen moesten worden aangevoerd, nu dient het áfzien ervan zich te verantwoorden en veronderstelt het op zijn minst een heel vreemde belevingswereld: 'Waren ze misschien gelovig?'

Noodsituaties
Dat is tot daar aan toe, al blijft de vanzelfsprekende voorrang van 'gewoon nog even zorgeloos genieten' nogal frivool. De noodsituaties waarvoor het recht op arbortus ooit erkend was liggen er ver vandaan. Intussen zijn ze - niet door de wet maar wel in het volksgevoel - vervangen door het recht van elke vrouw op zelfbeschikking over haar eigen lichaam. Dat lijkt een logische vervolgstap op de weg van de emancipatie.

Maar dan draait in het relaas van de 'biechtmoeder' de situatie nog een keer om haar as. Op het onwillige meisje wordt tot drie uur 's nachts ingepraat. 'Het was bijna te intimiderend,' zo geeft de moeder toe, 'maar ik had alles voor de toekomst van mijn zoon over.' Opnieuw lijken de voornemens of gevoelens van de zwangere meisje er niets toe te doen. 'Uiteindelijk gaf ze tot ieders opluchting toe.'

Zelfbeschikkingsrecht
Pijnlijker kan het bijna niet. Met het veronderstelde recht op 'zelfbeschikking' in de hand wordt een zwanger meisje hier juist ieder zelfbeschikkingsrecht ontzegd. Het sociale taboe dat eeuwenlang over abortus gelegen heeft wordt vervangen door een niet minder zware druk in omgekeerde richting. Is er uiteindelijk wel zoveel veranderd? - vraag je je onwillekeurig af.

Of is het idee van 'zelfbeschikking' van het individu altijd al een illusie geweest, die het vrijwel onmiddellijk moet afleggen tegen de kracht van feitelijke omstandigheden? Als dat zo is, dan zouden we ons daar misschien beter rekenschap van moeten geven. Moeten we accepteren dat individualiteit maar een heel beperkte gelding heeft - hoe 'verlicht' het milieu ook mag zijn waarin het wordt omarmd. Als de nood aan de man komt, blijken we ons toch weer te moeten schikken naar wat de omgeving van ons wil. Ten goede of ten kwade.

Twijfel
Over dat laatste is de 'biechtmoeder' in De Telegraaf heel eerlijk. Het móest gebeuren, zo schrijft ze. En daarom blijft ze, nadat ze haar zoon heeft afgezet bij de abortuskliniek, op de hoek van de straat kijken om er zeker van te zijn dàt het ook gebeurt. Maar zo zeker is ze bij nader inzien toch niet. 'Ik voel me afschuwelijk. Hadden we het kindje misschien toch moeten houden?' - zo besluit ze haar bekentenis.

Die twijfel siert haar. En ik moet toegeven dat ook ik het antwoord niet heb, of zeker zou weten wat ik in haar situatie zou hebben gedaan. Wat je na dit wrange verhaal wel kunt concluderen is abstracter. Absolute zelfbeschikking bestaat niet, zolang we niet als Robinson Crusoë alleen op de wereld zijn. Een wet die daarvan, althans in de ogen van velen, lijkt uit te gaan, wordt een parodie van zichzelf: zoals het abortusrecht van dit meisje een wapen werd dat afdwong wat zij nu juist níet wilde.

Aan een oordeel over personen kun je in dit moeilijke en tegenstrijdige geval (zoals zo vaak) niet beginnen. Aan een oordeel over verkeerde principes wel. Wie denkt in volstrekte vrijheid autonoom over zichzelf te kunnen beschikking, houdt zich voor de gek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden