Aboutaleb over Erasmus: 'Eigenlijk lieten moslims hem koud'

"U krijgt half Erasmus en half Aboutaleb."Beeld thinkstock

Essay | In het Erasmusjaar staan denkers stil bij de betekenis van deze grote Nederlander. Vandaag het zevende en laatste deel: de islam door Ahmed Aboutaleb.

Het werk van Erasmus is omvangrijk en divers: boeken, traktaten, consultaties, brieven, aforismen. Hij is een lenige denker, die alle standpunten van onder tot boven onderzoekt.

Dat maakt de man boeiend, maar ook complex, want daardoor heeft iedereen zijn eigen beeld van Erasmus. En dat is vaak ook nog een enerzijds-anderzijdsbeeld; hij was een diamant met vele facetten.

Iedereen heeft zijn eigen Erasmus. Dat tonen de lezingen uit deze serie wel; ze laten net zoveel van Erasmus zien als van de spreker. Met mij is dat niet anders: u krijgt half Erasmus en half Aboutaleb. Het is aan u welke helft u kiest.

Dat illustreert meteen een belangrijk uitgangspunt in de huidige samenleving: er is niet één waarheid, er zijn altijd verschillende interpretaties, en dus meerdere waarheden. Het is jammer dat we dit uitgangspunt zo vaak vergeten. Want het zou de samenleving een stuk toleranter maken, als er wat meer ruimte is voor de mening van de ander, in plaats van te denken dat de eigen visie ook de enige juiste is.

Geen honderd procent-held
Wie in Erasmus een honderd procent-held zoekt, komt bedrogen uit. Ieder mens heeft ook zijn gebreken en eigenaardigheden. En Erasmus was ook maar een mens, geen heilige, al dankt hij zijn voornaam aan een heilige.

Dat laatste las ik ergens terloops en ik dacht: dat zoek ik even op. Tot mijn verbazing zag ik dat deze Heilige Erasmus werd geboren in het jaar 240 na Christus. Nota bene in het huidige Syrië. Daar werd hij als christen vervolgd door de Romeinse keizer Diocletianus.

Hij vluchtte de bergen van Libanon in, waar hij volgens de legende dagelijks van voedsel werd voorzien door een raaf. Na zeven jaar keerde hij naar huis terug. Weer werd hij gevangengenomen en gemarteld. Weer wist hij te ontvluchten, ditmaal via de Middellandse Zee per schip naar Italië. Een bootvluchteling dus.

En dan gaat de legende verder: midden op zee kwam er een storm opzetten, maar de Heilige Erasmus spreidde zijn armen en het onweer ging liggen, een wonder!

Voor de Goudse Sint Janskerk ontwierp beeldend kunstenaar Marc Mulders een glas-in-loodraam, geïnspireerd op Erasmus' gedachtengoed. Details ervan verluchtigen dit essay; het raam is nu nog te zien in de expositie 'Ik wijk voor niemand' in Museum Gouda.Beeld Marc Mulders

Hij bereikte Italië en verkondigde daar het geloof, totdat hij uiteindelijk opnieuw werd opgepakt en op gruwelijke wijze gemarteld en gedood. Ik zal u de details besparen. Na zijn dood werd hij de beschermheilige van de zeevaarders. Van deze man kreeg Erasmus dus zijn voornaam.

De stad Gouda, die zich graag beroept op banden met Erasmus, en waar ik deze woorden uitspreek, attendeer ik erop dat Erasmus zelf zijn achternaam koos, die, zoals u weet, tevens zijn geboortestad was: Rotterdam. Erasmus Roterodamus. Terecht, zou ik zeggen. Als de man zich Erasmus Aurelius ('van goud') had genoemd, dan had Gouda een punt gehad.

Thema's
Veel thema's waarover Erasmus publiceerde zijn vijfhonderd jaar na dato nog steeds zeer actueel. Zoals zijn sterke pleidooi voor verdraagzaamheid en de vrijheid van meningsuiting, het belang van dialoog en de rol van humor, spot en ironie daarbij. Maar ook aandacht voor de positie van vrouwen en hun recht op intellectuele vorming; zijn pleidooien voor wellevendheid, innerlijke beschaving en verdraagzaamheid; zijn aandacht voor educatie en belang van goed onderwijs; openstaan voor anderen en bereidheid om eigen standpunten te herzien.

Erasmus wilde mensen tot 'betere' mensen maken, door taal en opvoeding (dat koppel maakt hem humanist) en godsdienst (wat hem een religieus humanist maakt). Dat geloof was voor Erasmus vanzelfsprekend het christendom; andere religies interesseerden hem niet, hij bestudeerde ze niet en bestreed ze evenmin, tenminste niet als concurrerende godsdienst.

In één boek komt zijn visie op moslims nadrukkelijk aan de orde: 'De Turkenkrijg' (1529). Toch gaat het daarin niet zozeer om geloofskwesties; Erasmus behandelt de Turken eerst en vooral als een politieke factor.

De kwestie die hij in 1529 behandelde was: moeten we oorlog tegen hen voeren? Dat was uiterst actueel, want de Turkse legers stonden voor de muren van Wenen. De stad werd belegerd, de verovering van het Westen dreigde en Erasmus analyseerde de vijand. "Is het succes van de Turken toe te schrijven aan hun liefde voor God? Geenszins. Aan hun moed? Neen. Het is een door rijkdom verslapt volk. Enkel te duchten vanwege hun roofzucht. Wat is dan de oorzaak? Wel, zij hebben hun overwinning te danken aan ons falen. Wij lieten ons net zo goed op sleeptouw nemen door onze honger naar macht. We zijn even verkikkerd op rijkdom en weelde."

Tekst loopt door onder foto.

Desiderius Erasmus.Beeld thinkstock

Kortom, laten we eerst maar eens goed zoeken naar 'de Turk in onszelf', zoals Erasmus dat noemt, de 'schijngelovige'. Daar moet het genezingsproces beginnen. Als hij de Turken ervan langs geeft, richt hij zich even hard tegen het establishment van zijn eigen gezagsdragers, de leiders van kerk en samenleving. Zij moeten hun onchristelijk gedrag opgeven en zich afkeren van alle luxe, eerzucht, hebzucht en paternalisme.

Wij-zijtegenstelling
Erasmus kiest voor een derde weg en maakt van de wij-zijtegenstelling op het Europese toneel een intern probleem. Hij is geen voorstander van een oorlog tegen de Turken, tenzij het politiek-militair absoluut noodzakelijk is. Hij weigert een zwart-witbenadering en stelt dat alle christenen het over een andere boeg moeten gooien en eindelijk gaan leven volgens het evangelie, dus als echte gelovigen. En met alle christenen bedoelt hij de gewone mensen, de kerkleiders én de vorsten.

Erasmus richt zijn pijlen dus niet op de Turken, maar op de eigen gelederen. De Turken als moslims interesseren hem eigenlijk niet. Hij wil moslims ook niet met het zwaard bekeren. Hij acht dat zelfs onmogelijk. Naar zijn mening kun je mensen slechts bekeren tot het christendom door zelf een goede christen te zijn. In woord en daad. Erasmus is voor praten, luisteren, een dialoog aangaan. Laten we eerst zelf voor vrede zorgen.

Andere godsdiensten laten Erasmus koud, ook de joodse. Als hij uithaalt tegen de joodse leer is het omdat hij wars is van de dominantie van regels en rituelen. Die moeten naar het tweede plan. Vooropstaat het geloof als persoonlijke beleving. Geloof is een persoonlijke zaak en behoort tot het privédomein.

Erasmus wil dat het individu de verantwoordelijkheid neemt voor zijn eigen geloof en veel ruimte krijgt om het zelf in te vullen. Geestelijken kunnen en moeten daarbij helpen, als een soort coach, maar mogen niet tussen de geloofstekst en de gelovige in staan. Daarom vertaalde Erasmus, precies vijfhonderd jaar geleden, het Nieuwe Testament opnieuw in het Latijn, de taal die iedere geschoolde burger kon lezen.

Erasmus' boodschap
In plaats van andere machten te vuur en te zwaard te bestrijden, dienen wij eerst in de eigen gelederen orde op zaken te stellen, dat is de blijvende betekenis van Erasmus' boodschap.

Ahmed Aboutaleb

Sinds 2008 is PvdA’er Ahmed Aboutaleb (Marokko, 1961) burgemeester van Rotterdam. Daarvoor was hij onder meer columnist van Trouw. In 2014 riep Elsevier hem uit tot man van het jaar.

Ahmed AboutalebBeeld Robin van Lonkhuijsen

'Wij'? Wie zijn dat tegenwoordig? Zo simpel als Erasmus het stelde, kan het niet meer. 'Wij' vraagt om een nieuwe definitie, breder dan in de zestiende eeuw, en dat is lastig. Wij, dat zijn niet alleen christenen, daar horen ook mensen bij die er vroeger buiten stonden.

Het denken van Erasmus berust op drie pijlers: taal, gedrag (opvoeding) en geloof. Religie vormt nu niet meer de grens tussen erbijhoren of niet. Hoe zit het met de andere pijlers, taal en gedrag?

Gedachten zijn vrij. Erasmus leert ons dat je niet kunt verbieden wat mensen denken. Die ideeën, kritiek, mag iedereen hebben en uiten, maar dan wel in woorden. Ketterij bestrijd je niet door hoofden af te hakken. Dat helpt niet.

Erasmus is voor individuele geestelijke vrijheid. Maar de manier waarop een persoon zijn mening uit, is wel een voorwaarden gebonden: het dient beschaafd te gebeuren. En dat vereist scholing en oefening, in taal en in gedrag.

Erasmus wilde mensen taalvaardiger maken, want nauwkeurig denken vereist nauwkeurig taalgebruik. Ook in de huidige tijd is taalbeheersing een vaardigheid waarmee wordt geworsteld. Juist in een tijd van mondialisering is taalvaardigheid van groot belang als we elkaar goed willen 'verstaan.'

Taal voor contact
Ikzelf heb het Nederlands pas op mijn vijftiende geleerd; ik begon op niveau nul. Daarom hecht ik zoveel betekenis aan taal voor contact, voor interactie en voor de dialoog. Daarom pleit ik ervoor dat vluchtelingen direct na hun opvang aan het leren gezet worden: meteen Engelse les. Want Engels is de wereldtaal, zoals het Latijn dat was in Erasmus' dagen. En voor mensen die een verblijfsvergunning voor ons land hebben gekregen geldt: direct naar de Nederlandse les. Hoe eerder je de taal spreekt, hoe groter de kansen om hogerop te komen.

Taal is nodig om te communiceren. En dat is weer nodig om een beschaafd persoon te worden die in zijn gedrag rekening houdt met anderen. Erasmus stelt daar hoge eisen aan. Nu eens praktisch ('Niet boeren in iemands gezicht'), dan weer diepzinnig: "Ware burgers hebben medelijden met ongelukkige medemensen, en helpen hen zoveel zij kunnen".

Een glas-in-loodraam ontworpen door Marc Mulders, geïnspireerd op Erasmus' gedachtengoed.Beeld Marc Mulders

Ook nu zijn die ware burgers hard nodig, met oog voor anderen en met 'helpen' en 'delen' in hun vaandel.

Zeker, alles van waarde verdient koestering en bescherming, daar is niets mis mee, maar ik vraag ook aandacht voor 'delen' als deugd. Goed beschouwd is dat op termijn een goede basis voor welvaartsgroei. Welvaart kan groeien als je die deelt - méér groeien dan wanneer je een verworven welvaart slechts verdedigt en beschermt.

Het lijkt er soms op alsof ons land verworden is tot een verzameling eenlingen, die niet om elkaar zouden geven en alleen in zichzelf - ons dikke ik - geïnteresseerd zijn. Maar mij valt juist de warmte in de samenleving op, met mensen die wel degelijk voor anderen opkomen, vrijwilligerswerk doen of betrokken zijn bij heel veel goede doelen.

Die warmte moeten we koesteren. Waar leiders wereldwijd slechts machtspolitiek bedrijven, kunnen wij laten zien waar wij als samenleving toe in staat zijn.

Erasmiaanse tolerantie
Dat is de Erasmiaanse tolerantie die ook nu nog kan gelden. Iedereen hoort erbij. Tenzij je jezelf buiten de maatschappij plaatst. Als je je met geweld verzet tegen normen en waarden, dan plaats je jezelf buiten de kring. Zoals Erasmus wilde dat christenen eerst naar zichzelf keken (om de dreiging van buiten op te heffen), zo moeten ook wij aan zelfonderzoek doen om de 'dreiging' van buiten op te heffen.

Gedragen wij ons wel conform de waarden die we propageren en aan buitenstaanders, en aan nieuwkomers willen opleggen? Of verkondigen we die waarden alleen maar, en zijn we zoals veel van de christenen in de tijd van Erasmus slechts christenen in naam?

In ons geval geldt: beschaving begint bij jezelf. Je beschaafd gedragen is het beste voorbeeld voor anderen en de beste manier om anderen tot beschaafd gedrag te stimuleren. Beschaving speelt in onze tijd dan dezelfde rol als het christelijk geloof in Erasmus' Turkenkrijgboek.

Een glas-in-loodraam ontworpen door Marc Mulders, geïnspireerd op Erasmus' gedachtengoed.Beeld Marc Mulders

Wie zijn wij? Het is een kwestie van beschaving dat we het wij-zijdenken doorbreken en plaats gunnen aan iedereen, ongeacht diens geloof. Wij, dat zijn alle mensen, met of zonder religie, de zeker-weters en de twijfelaars. De jongeren en ouderen, degenen die hier geboren zijn of pas later in hun leven zijn komen wonen. Wij, dat zijn alle mensen die zich openstellen naar elkaar. Die communiceren, die elkaar willen begrijpen. Die de taal van de ander willen spreken. Die de rechtsstaat als norm hanteren.

De wij-samenleving is er voor iedereen die in vrede en vrijheid in onze rechtsstaat wil leven. Waar de Grondwet minderheden beschermt, zodat iedereen kan leven zoals hij of zij wil. Waar we elkaar vasthouden, ook al zijn we het niet altijd met elkaar eens. Waar passie is en compassie. Want zonder medeleven kan niemand overleven.

Dit is een bewerking van de lezing die Ahmed Aboutaleb heeft gegeven op 26 mei in Museum Gouda.

2016 Erasmusjaar

Desiderius Erasmus publiceerde precies 500 jaar geleden zijn hoofdwerk, ‘Novum Instrumentum’. Gouda, waar Erasmus opgroeide, viert 2016 als Erasmusjaar, met onder andere lezingen, die zijn terug te kijken op: www.human.nl/erasmus

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden