Abel Herzberg en het verhaal van Abraham en Isaüc

Jan Grevens column over Abraham die “in opdracht van God” zijn zoon Isaüc moest offeren (Trouw, 12 juli) bracht bij mij de herinnering boven aan wat Abel Herzberg mij ooit over dat verhaal vertelde. De christenen, zei Herzberg, hebben - net als de orthodoxe joden overigens - dat verhaal nooit begrepen. Wat is dat voor een God die eist dat een man zijn zoon offert, ook al krijgt hij op het laatste moment dispensatie? Of zou de man die dit verhaal opschreef soms iets anders hebben bedoeld?

ARIE KUIPER

Ja, dat deed hij. Je moet dat verhaal heel anders lezen. Dan krijgt het een prachtige symboliek en dan begrijp je ook wat de man bezielde die het eeuwen geleden opschreef. Kijk, Abraham kwam uit een heidense cultuur en daar was het normaal dat een man zijn oudste of enige zoon offerde. De mensen dachten dat hun God of hun goden dat wilden.

Abraham dacht dus dat hij zijn enige zoon moest doden en offeren aan God. Hij wilde het niet, maar hij deed het toch, hij kon niet anders. Maar op het laatste moment kreeg hij zijn gezonde verstand bij elkaar en toen dacht hij: een God die dit van mij eist, dat kan niet, zo'n God bestaat niet, en hij had gelijk. Dus deed hij het niet. In de bijbel staat dat God hem op het allerlaatste moment dispensatie gaf, maar die stem van God was de stem van zijn eigen hart.

Volgens mij (aldus nog steeds Herzberg) zit het zo in elkaar. Toen dat met Abraham gebeurde - dat wil zeggen, toen de joden dat verhaal opschreven, want het zal wel niet echt zijn gebeurd - zette de mensheid een beslissende stap in de richting van een ruimer bewustzijn, in de richting van evolutie. Want evolutie is bewustzijnsverruiming, verder niets. Daarom is het verhaal van Abraham en Isaüc zo mooi. Het laat ons zien waar het met de wereld en de mens naar toe moet.

Volgens Herzberg kun je de hele geschiedenis lezen als een voortzetting van het verhaal van Abraham. De mens wordt volwassen en steeds mondiger, hij weet dat hij zelf verantwoordelijk is voor zijn doen en laten, voor zijn eigen leven. Daar komt geen God aan te pas en daar mag ook geen God aan te pas komen. Er is geen autoriteit buiten ons die ons de wet voorschrijft, die ons zegt wat wij moeten doen. Wij zijn zelf verantwoordelijk voor ons leven en voor de wereld en voor de rotzooi die wij ervan hebben gemaakt. Een beroep op God is niet mogelijk. Het gaat om ons. Maar de christelijke kerken werken nog met dat oude heidense godsbeeld.

Soms denk ik zelf (nu ben ik aan het woord en niet Herzberg) dat het christendom na het jodendom een stap achteruit heeft gezet. Het jodendom was een stuk verder. Met dat prachtverhaal van Abraham rekenden de joden af met het beeld van een wraakzuchtige boze God die door mensenoffers tevreden moet worden gesteld. Maar de christenen voerden weer een God in die kwaad op ons was en die een mensenoffer eiste, zijn eigen zoon nog wel, anders weigerde Hij zich met ons te verzoenen.

“Niets van wat in de bijbel staat”, zei Herzberg nog (hij bedoelde uiterst Tenach) is echt gebeurd, maar alles wat erin staat geloof ik van kaft tot kaft.” Daar wist hij al als jongeman van. “Ik aanvaard ieder woord uit de bijbel zonder voorbehoud”, schreef hij in 1926. “Waarom is alles wat in de bijbel staat waarheid? Omdat de bijbel handelt over een geestelijke realiteit. En nooit en nergens is deze realiteit onwaarheid. Het is voor ons volstrekt onbelangrijk of de uiterlijke realiteit, het verhaal, waarheid bevat in de gangbare zin. Het kan ons immers ook niet schelen of de Mona Lisa geleken heeft of niet. (....) Voor ons is belangrijk wat de mensen die de bijbel schreven geloofden. Uit welke spanning, uit welke nood zij schreven. Wat zij goed en wat zij slecht hebben genoemd. En niet of de figuren die zij tot onderwerpen van hun verhalen kozen hebben geleefd, of zó hebben geleefd als zij zeggen, maar veeleer waarom zij hen zó hebben gezien, en niet anders. En omdat zij met open ogen hebben gezien, en het stekende licht niet hebben geschuwd, en zichzelf noch anderen hebben gespaard, is hun woord waarheid geworden en niets dan waarheid.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden