Abe! Abe! Abe!

ABE! 13-16 september in het Abe Lenstra-stadion in Heerenveen. Try-outs: 11 en 12 september. Kaarten à ¿ 40,- (try-outs ¿ 25,-), te bestellen bij de Nationale Theater Kassa, tel. 06-9203 of via de Abe!-lijn: 020-4200200 en alle VVV-bespreekbureaus. Op Ned. 1 is a.s. zondag om 13.00 uur een programma van Omrop Fryslân TV te zien over de totstandkoming van 'ABE!'

ANDREA BOSMAN

“Niet zelf die zendertjes uitdoen!”, schalt even later de stem van regisseur Jos Thie door het oude Heerenveen-stadion, als Romke de Leeuw (oude Abe) en Aly Bruinsma (Hil) onder hun jas aan de bedrading prutsen. Volgens het script zouden nu van alle kanten de voetbalspelers, muzikanten, acteurs en figuranten - vijfhonderd in totaal - moeten opkomen, en rondom het tafeltje een grote A B E op het veld vormen. Als grote slotscène. Nu gebeurt er niets.

Afgezien van Jos Thie heeft nog niemand die meewerkt aan de produktie van het theater- en voetbalspektakel ABE!, over het leven van de Friese voetballegende Abe Lenstra, een exact idee hoe het geheel er straks uit moet komen te zien. Nagespeelde voetbalscènes, afwisselend groot spektakel en klein bescheiden spel. Muziek, Abe in een reusachtig ledikant op het veld, een helikopter waaruit de voorzitter van Fiorentina stapt die Abe zingend een Italiaans voetbalcontract komt aanbieden, een grasveld dat met asperge-folie in een meer moet veranderen waar de 'jongens van de Kameleon' vervolgens in een bootje zullen verschijnen: de voorstelling bevat zoveel elementen die nu nog apart gerepeteerd worden, dat het moeilijk is een algeheel beeld te krijgen. Maar dat zich straks in het nieuwe Abe Lenstra-stadion een uniek evenement gaat ontrollen, zoveel moge duidelijk zijn. Met grote namen als Peter Tuinman (speelt Heerenveen-trainer Huisman) en Maarten Spanjer (als Rinus Michels), met de Sneeker Cantorij, met de wereldkampioen 'showdrumband' en de echte spelers van SC Heerenveen.

De voorstelling ABE! is opgebouwd rond de legendarische voetbalwedstrijd Heerenveen-Ajax uit 1950, toen Heerenveen voor eigen publiek een 1-5 achterstand bij rust toch nog in een 6-5 overwinning wist om te zetten. Hoofdzakelijk dankzij Abe natuurlijk. De voorstelling duurt twee keer 45 minuten, de doelpunten van de wedstrijd worden zo exact mogelijk nagespeeld door 22 selectiespelers van eredivisieclub Heerenveen. De voetballende Abe - er doen nog drie andere Abe's mee - wordt vertolkt door Heerenveen-talent Ronnie Pander. Voetbalfragmenten worden afgewisseld met belangrijke scènes uit het leven van de eigenzinnige balkunstenaar Abe Lenstra.

Zelfs Bouke Oldenhof, schrijver van het script, moet zijn schouders ophalen bij de vraag wat de toeschouwer straks precies te zien krijgt. Spektakel, een geweldig evenement. Maar hij is zeker niet bang dat kleine scènes straks hun uitwerking zullen missen binnen de afmetingen van het Abe Lenstra-stadion, waar de voorstelling vanaf 13 september (11 en 12 september zijn de try-outs) te zien zal zijn. “Neem een voetbalwedstrijd. Het is toch eigenlijk idioot dat een heel klein stukje rood papier uit de borstzak van de scheidsrechter de aandacht van iedereen in het stadion kan trekken? Het verschil met theater is dat je als voetbalkijker precies weet waar je moet kijken, bij theater moet je dat met licht zien te bewerkstelligen, en daar hebben we ook heel precies aan gewerkt. Maar het spannende zit 'm juist in de afwisseling van het 'grote' en het 'kleine', dat is ook het brutale van de regie van Jos Thie. Bovendien is die afwisseling hard nodig, je kunt mensen niet doodslaan met alleen maar spektakel.”

Oldenhof en Thie ontmoetten elkaar voor het eerst tijdens een voetbaltoernooi. Toeval, want ze spraken verder niet over de wens die ze beiden koesterden. Thie zocht al heel lang naar een mogelijkheid om iets met voetbal en theater te doen. Ervaring met spektakel had hij voldoende, onder meer door de regie van een voorstelling van de Dogtroep. En Oldenhof wilde al heel lang een voorstelling maken over de mythe Abe Lenstra, en de vraag waarom voetbal - lees Abe - zo belangrijk was. Oldenhof: “Toen het Frysk festival zich aandiende, en Jos vorig jaar artistiek leider werd bij het Friese theatergezelschap Tryater, kwam de mogelijkheid om beide wensen te combineren.”

Het project ABE! is onderdeel van het drie weken durende Frysk festival, dat afgelopen zaterdag begon. Thema van het festival, dat eens in de vijf jaar wordt gehouden is 'Salut au monde', naar een gedicht van Walt Withman. Friesland groet de wereld. ABE! sluit van de acht kunstprojekten die het festival vormen het minst aan bij het thema, maar moet wel het meeste publiek trekken. Van de in totaal 80.000 bezoekers die het Frysk festival hoopt te trekken moeten er een kleine 60.000 naar de zes opvoeringen van ABE! gaan kijken. De begroting van het voetbalspektakel bedraagt 2 miljoen gulden, waarvan slechts twee ton subsidie. De voorstelling wordt op geen enkele wijze gesponsord. Tot nu toe zijn er rond de 25 000 kaartjes verkocht, terwijl er nog een krappe week te gaan is. Slecht weer is geen probleem. Er wordt afgelast naar de normen van een voetbalwedstrijd, en het publiek zit droog. Als het regent worden alleen de acteurs nat.

Zoals vandaag dus. In de kantine van het oude Heerenveen-stadion, waarvan nog slechts één tribune overeind staat, druppelen de dames en heren van de Sneeker cantorij een beetje kleumend naar binnen voor een broodje en een kop koffie. Ze hebben net 'Oranje boven' en de 'Fuotbalskuon' gerepeteerd op het oefenpodium. Waar tekstschrijver Oldenhof vooral naar uitziet is hoe de combinatie van voetbal en theater tijdens de voorstelling zal uitpakken. “In het theater ga je achteroverzitten in je stoel, en je bekijkt wat er op het toneel gebeurt. Zit je in het voetbalstadion, dan heb je als toeschouwer een duidelijke motivatie: winnen, winnen en nog eens winnen! Daarom ben ik zo benieuwd wat er gebeurt als je in de entourage van een voetbalstadion naar theater gaat kijken. Dat moet iets heel speciaals opleveren. Je kijkt niet naar Lear die doodgaat, nee, je kijkt naar Abe waar je natuurlijk vóór bent. Dat is ook het verschil tussen een voetbalheld en een toneelheld. De voetbalheld juin je op, hij moet voor je scoren, terwijl je bij een toneelheld meegaat in z'n emoties. Het is allemaal wat objectiever en passiever.”

“Ik wil graag de opwinding van voetbal in de voorstelling hebben. Toeschouwers bij voetbal leven fysiek mee”, vervolgt Oldenhof, terwijl hij opstaat. Hij maakt draaiende bewegingen met zijn heup alsof hij tegen een voetbal trapt. “Je beweegt vanzelf mee, je maakt de schietbewegingen die je de spelers zou willen zien maken. Ik denk dat de rillingen tijdens de voorstelling over je rug zullen gaan”, zegt Oldenhof met bijna kinderlijk enthousiasme. Grote theatermakers worden kleine jongens als het gaat om legendarische voetbalhelden? “Het is ook een ode aan SC Heerenveen.”

Het gaat in het stuk niet om de figuur, maar hoofdzakelijk om de legende Abe Lenstra. Want hoe werd 'Abe' ineens 'us Abe'. Oftewel: waarom werd Johan Cruijf nooit 'onze Johan'? “Elke Fries van boven de veertig weet wie Abe is, het feit dat Abe toen een held was zegt iets over het Friesland van die tijd. De provincie werd eerst gegeseld door de crisis, door de bezetting en daarna door de emigratie. Toen het economisch beter ging was het ook ineens afgelopen met Abe. Toen hij 34 was werd hij afgedankt, door de club en het publiek. Ze hadden hem niet meer nodig. Daarna heeft gelukkig hij nog een paar uitstekende jaren gehad bij Enschede. Abe bleef z'n eigen gang gaan.”

Oldenhof (38) werd onder de rook van het Heerenveenstadion geboren, speelde in zijn jeugd zelf bij Heerenveen, en weet derhalve alles van het 'Heerenveen-gevoel'. “Veel van de anekdotes over Abe kende ik al, ik hoefde niet veel research te doen om die te achterhalen. Vreemd is wel dat bijna niemand nog details wist over de wedstrijd, mensen waren heel onnauwkeurig in hun verhalen. Ja, dat het spannend was, en dat we tóch nog gewonnen hebben, dat wist iedereen, maar dat er bijvoorbeeld een buitenspel-doelpunt is gemaakt door Heerenveen, dat wist niemand meer. Dat heb ik uit de krant gehaald. Of dat het brilletje van een van de spelers stukging. Ik heb zelfs een bandopname van Abe, waar uit blijkt dat hij zelf ook geen exacte herinnering aan de wedstrijd had. Dat het een kwartier voor tijd 5-0 was, en dat ze daarna achterelkaar zes doelpunten scoorden. Daar klopt dus niets van.”

Maar in de voorstelling wordt met de (door de mythevorming al licht vertekende) werkelijkheid nog verder een handje gelicht. Zo was Abe's eveneens voetballende broer Jan Lenstra in het echt ouder, in het stuk van Oldenhof is hij juist jonger dan Abe. Ook is er een scène waarin Jan de trouwschoenen van vader Lenstra heeft gevonden, de hakken er afslaat zodat alleen de spijkers nog uit de zool steken, en zo een prima paar voetbalschoenen voor zichzelf heeft gemaakt. Die anekdote hoort echter niet bij Jan Lenstra, maar bij Henny Jonkman, die ook in het Heerenveen van die dagen speelde. Schrijver Oldenhof houdt wel van dit soort manipulatie. “Alles heeft een basis in de werkelijkheid, en niets is waar”, peinst hij diepzinnig, terwijl achter hem regisseur Jos Thie een zeer groot uitgevoerd hoofd van Disney-figuur Goofy uitprobeert. Dat zal acteur Maarten Spanjer straks opmoeten bij de scène waarin Abe-in-rolstoel op bezoek gaat bij Rinus Michels in Amerika.

Michels is niet zomaar een gimmick in de voorstelling, afgezien van het feit dat hij in de historische wedstrijd bij Ajax stond opgesteld. Hij is tevens de absolute tegenpool van de figuur Abe Lenstra. “Michels was professioneel, berekenend, hij dacht vooruit. Meer van: 'Als de tijd die kant opgaat, dan moet ik mee'. Daarom ging hij naar Amerika, daarom vond hij het totaalvoetbal uit, een paar jaar voor dat iemand anders dat zou doen. Abe was helemaal niet zo, hem interesseerde dat allemaal niet zo veel, als hij maar niet door iedereen geclaimd werd. Dan ging hij liever vissen.”

Ondanks (of dankzij?) zijn afkeer van publiciteit en zijn onverstoorbare gedrag werd Abe Lenstra een mythe. Oldenhof is niet van plan met zijn voorstelling de legende Abe tot menselijke proporties terug te brengen. “Integendeel, hopelijk blazen we met deze voorstelling de legende nieuw leven in. Ik denk inderdaad dat Abe een mythe werd omdat hij de mythe van zich afhield. Hij bleef gewoon zichzelf. Maar onderschat het theatergehalte van voetbal niet. Neem een figuur als Maradonna, dat is juist iemand die ten onder is gegaan aan zijn eigen mythe. Echt een Shakespeariaanse held.”

Hoewel ABE! een brede voorstelling voor een breed publiek moet worden heeft elke scène 'voor de kenners' z'n eigen theaterstijl. Oldenhof: “De scène met Hylke en Sytse van de Kameleon lijkt erg op een scène uit Hamlet, waar zijn maten Rosencranz en Guildenstern hun opwachting maken. Tijdens de droom van Abe in het ledikant duikt de middeleeuwse allegorie op: Abe die droomt dat hij weer eens verkeerd is opgesteld voor het Nederlands elftal, de keuzecommissie die uit een grote voetbal komt stappen, een figuur wiens naam 'De eer' luidt.”

ABE! had nergens anders gemaakt kunnen worden dan in Friesland, beweert Oldenhof. Want Friesland, de provincie met de meeste dorpen in Nederland, kent een zeer sterke toneelcultuur. “Elke vereniging, of het nu de korfbalclub of een anti-alcoholgroep is, heeft een toneelclubje. Het heeft te maken met al die dorpen, toneel was traditioneel iets wat de gemeenschap bond. En het heeft te maken met de Friese taal, die niet door iedereen gelezen en geschreven kon worden. Toneel was echter voor iedereen begrijpelijk.” “Alleen in zo'n cultuur krijg je zoveel mensen uit zoveel verschillende hoeken bereid om mee te werken, van professionele acteurs to amateurzangverenigingen. Het is toch prachtig dat iemand als Peter Tuinman hier gewoon voor de hele crew koffie staat te zetten?”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden