ABDURRAHMAN WAHID - Gus Dur weet wat hij wil

Ook al weegt hij 130 kilo, Abdurrahman Wahid oogt niet indrukwekkend, zeker niet sinds hij in januari werd getroffen door een beroerte. Hij was al jaren nagenoeg blind; zijn linkeroog gesloten, zijn rechteroog turend door een spleetje. En nu zit hij met zijn kleine, plompe gestalte ook nog eens scheef gezakt in een rolstoel.

Toch is de 57-jarige islamitische schriftgeleerde een van de meest invloedrijke personen in Indonesië. Wahid is de leider van Nahdlatul Ulama (NU), met 34 miljoen leden de grootste moslimorganisatie van Indonesië en zelfs van de wereld. Miljoenen boeren en arbeiders op het platteland, vooral op Java en Sumatra, adoreren hem en kussen hem de hand als hij hen opzoekt.

Abdurrahman Wahid wordt in de volksmond Gus Dur genoemd; Gus betekent leraarszoon en Dur is een afkorting van zijn naam. Hij komt uit een belangrijke familie van islamitische geleerden - zijn grootvader was medeoprichter van NU en zijn vader minister van godsdienstzaken - maar hij gedraagt zich sober en bescheiden. Gus Dur draagt oude overhemden en sandalen, en zegt gewoon 'goedemorgen' in plaats van 'salam alaikum'. Hij heeft maar één vrouw, in plaats van de vier die hem door de islam zijn toegestaan, en zij draagt zelden een hoofddoek.

Wahid is een modern, tolerant en gematigd moslimleider. Hij pleit voor zaken als geboortebeperking en een gelijke rol van mannen en vrouwen - recentelijk riep hij zelfs dat de eerste president na Soeharto een vrouw moest zijn. Koste wat kost wil hij Indonesië behoeden voor een opmars van het moslim-fundamentalisme. Staat en godsdienst moeten gescheiden blijven.

Mocht hij erin slagen de krachten te matigen die juist wel streven naar een steviger greep van de islam in de politiek, dan lijkt er voor Wahid een belangrijke rol weggelegd in het hervormingsproces. Hij heeft goede contacten met sommige legerofficieren en politici. De eergisteren afgetreden president Soeharto haatte hem weliswaar, maar met diens dochter Tutut (gisteren uit het kabinet gegooid) is Wahid goede maatjes. Na zijn beroerte in januari werd hij in het ziekenhuis door de meest uiteenlopende mensen bezocht. Oppositieleidster Megawati kwam langs, maar ook Habibie, die toen nog minister van transport was en sinds eergisteren de nieuwe president. Over deze nieuwe sterke man heeft Wahid zich de laatste jaren echter weinig lovend uitgelaten. Hij noemde Habibie een “naar fundamentalisme neigende moslim” en de vraag is dan ook hoe blij hij is met hem als president. Begin deze week verbaasde Wahid nog vriend en vijand, door onverwacht achter Soeharto op te duiken toen die aankondigde eerst te zullen hervormen en pas later te zullen aftreden.

Inmiddels is deze geschiedenis alweer achterhaald, maar Wahids steun werd gezien als een meesterzet: door Soeharto op het nippertje een reddende hand te bieden, wist hij de belofte van hervormingen af te dwingen en vermoedelijk een belangrijke plaats voor hemzelf in dat proces. Bovendien leek het een cruciale actie tegen zijn 'rivaal', de tweede moslimleider Amien Rais.

Rais, leider van de eennagrootste moslimorganisatie Muhammadiya, was de afgelopen tijd (toen Wahid in het ziekenhuis lag) immers dé man op de voorgrond. Hij was de grote agitator die de demonstranten opstookte tot nog hardere acties.

Wahid, die vorig jaar al voorspelde dat april en mei de maanden van de waarheid zouden worden als Soeharto de voedselprijzen zou verhogen, meent echter dat het leger koste wat kost niet geprovoceerd mag worden. Indonesië heeft volgens hem alleen toekomst als het leger wordt betrokken bij de hervormingen. Anders zal Indonesië afglijden naar een situatie zoals in Algerije, Egypte of Afghanistan.

Levensgevaarlijk vindt hij dan ook het streven van zijn rivaal Rais naar een grotere greep van de islam op de politiek. Voor Wahid moet de islam alleen een rol spelen in het dagelijkse leven van de 200 miljoen Indonesiërs, waarvan ruim 80 procent moslim is. Daarom werkt zijn beweging NU, die 6000 koranscholen in het land heeft, vooral aan de basis. Hulp aan armen, projecten voor onderwijs en gezondheidszorg, les in democratisering... allerlei zaken waar de regering met de pet naar heeft gegooid.

Groot was dan ook Wahids ontsteltenis toen moslims in 1995 op verschillende plaatsen christenen aanvielen en kerken in brand staken. Deze religieuze rellen speelden zich notabene voor een groot deel af in gebieden waarin zijn NU een grote aanhang heeft. Wahid kreeg veel waardering voor het excuus dat hij 'namens alle moslims' aanbood, maar zijn imago en dat van zijn beweging waren wel geschonden.

Sommige analisten verklaren hieruit de rare vriendschap die hij daarna sloot met Soeharto's dochter Tutut, die hij uitnodigde voor verschillende NU-bijeenkomsten. Daarmee zou Wahid zijn politieke rol hebben willen opvijzelen, ook al kreeg hij het verwijt een opportunist te zijn. Hij had toch immers een verbond met zijn symbolische 'zus' Megawati Soekarnopoetri, de oppositieleidster die ook tijdens NU-bijeenkomsten het podium betrad.

Maar het 'wilde kind' zoals zijn grootvader Wahid ooit noemde, deed de kritiek af met zijn luchthartige humor. “Het zijn beide erg mooie vrouwen, zo'n kans krijg ik niet vaak. We willen dat onze leden zich kunnen identificeren met deze dynamische vrouwelijke leiders.”

Net als Wahids steun voor Soeharto deze week, was zijn verbond met deze vrouwen aan beide uiteinden van het politieke spectrum één van die typische onnavolgbare gebeurtenissen in de Indonesische politiek. “Gus Dur is een slim politicus”, aldus een Indonesisch politiek analist. “Soeharto was erg boos op hem vanwege dingen die hij had gezegd. Maar hij kon Tutut gebruiken om dat te neutraliseren, en zij had hem nodig voor de steun van de moslims.”

Ondanks deze spelletjes geniet Wahid een groot vertrouwen, bij de boeren maar ook bij de intellectuelen in Jakarta. “Op de korte termijn lijkt hij soms inconsistent, maar op de lange termijn ontstaan een patroon en kun je zien dat deze man een visie heeft die de vermogens van een gewoon iemand te boven gaan”, aldus een prominente redacteur van de Indonesische krant Kompas. “Gus Dur weet wat hij wil.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden