Aarzelen bij nietsontziend realisme

Zo zal ook de Laatste Dag wel beginnen. Als een dief in de nacht, terwijl je je zorgeloos nog eens omdraait. Het kon die dinsdagmiddag rond theetijd ook niet gewoner. Door huisgenoten achter mijn bureau vandaan gehaald en dan live het tweede vliegtuig zich in de Twin Towers zien boren. Maar Apocalyps? Of: het einde van het Westen? Het begin van de Derde Wereldoorlog? Ik zag het op dat moment niet gebeuren. Dat kan aan mij liggen, ik ben nogal traag in die dingen. Maar een beetje scepsis over sweeping statements heb ik altijd wel gezond gevonden.

Toch kan ik er niet onderuit. Ook al heb ik 11 september niet als de dramatische opmaat tot de eindtijd ervaren, het is op zijn minst een omslagpunt geweest. Niet mijn eerste computer of mobieltje, niet mijn eerste intercontinentale vlucht, maar die ene middag en avond CNN kijken heeft mij de eeuw van de globalisering binnengeloodst. Zoals de negentiende eeuw in 1789 in Parijs begon, de twintigste eeuw in 1914 in Sarajevo, zo begon de eenentwintigste eeuw in 2001 in New York.

Drie verschuivingen kenmerken mijn nieuwe eeuw ten opzichte van de vorige. Ik – kind van de twintigste – probeer ze mij langzamerhand eigen te maken en tot een vanzelfsprekend onderdeel van mijn kijk op de wereld te laten worden.

Van europacentrisch naar globaal. De twintigste eeuw werd gedomineerd door het Westen. Geopolitiek en cultureel klopte het hart van de wereld in Europa en de VS. De lange echo van kolonialisme en imperialisme ebde echter langzamerhand weg, de overwinnaars van de Tweede Wereldoorlog verdelen de wereld niet langer in tweeën. De daders van 11 september waren Arabische moslims. Maar in hun terreur meldt zich heel het getergde Zuiden, dat verhaal komt halen op de arrogantie van het welvarende Noorden. Ook als het niet tot een Derde Wereldoorlog komt – God verhoede het – economisch en cultureel wordt hij nu toch al gestreden. De armoede, frustratie en gebrek aan het erkenning van miljoenen worden zichtbaar in een wereldbevolking op drift. In de global village woedt een guerrilla van de miskenden, die nu komen halen wat ze niet hebben gekregen. De eenentwintigste-eeuwer is een zwervende migrant, of hij nu als kenniswerker uit India komt of als arme sloeber uit Mali.

Wereldburger zijn, dat heeft me altijd wel wat geleken. Maar ik had het mij wat anders voorgesteld. Zonder detectiepoortjes en bommeldingen, zonder uitzetcentra en Europese kustpatrouilles. Zonder angst en schaamte.

Van seculier naar religieus. Voor theologen is 11 september natuurlijk een blessing in disguise. Vanuit Europees perspectief leek godsdienst immers een uitstervend fenomeen, een fossiel overblijfsel uit vroeger tijden. Maar religie doet er weer toe, al is het wel dankzij de verknipte islam van een paar jonge djihadisten. De secularisatiethese blijkt er faliekant naast te zitten. Godsdienst is een vitale factor voor miljarden, en bepaalt de agenda van de wereldpolitiek. Wie elders in de wereld (ook in de VS trouwens) Nederland wil uitleggen, wordt alleen begrepen als hij onze secularisten als een bizarre religieuze sekte presenteert. Ik ben door de confrontatie met zelfbewuste moslims ook anders tegen mijn eigen christelijk geloof aan gaan kijken, en ik merk hetzelfde bij collega’s uit de babyboomer-generatie. Ze doen niet meer besmuikt over religiositeit (’Gut, ga jij nog naar de kerk?’), maar staan voor hun protestantse identiteit.

Van liberaal naar realist. Mijn eerste reactie op 11 september was een stuk in Letter & Geest (2001) over het kwaad als blinde vlek in de liberale ethiek. In de vorige eeuw gold het in de ethiek als vloeken in de kerk als je iets lelijks zei over het autonome individu en zijn recht op vrijheid. In de liberale ideologie wil het individu niets dan goeds, en is het enige kwaad dat hij daarin misschien onbedoeld schade toe zou brengen aan de vrijheid van de ander.

Het tij in de ethiek is inmiddels gekeerd. Sommige mensen willen klaarblijkelijk immers niets liever dan de hel voor anderen. Wie nadenkt over de berekenende wil van terreurzaaiers om zoveel mogelijk onschuldige slachtoffers te maken, is voorgoed van de mythe van de zelfontplooiing genezen. Nu is het van de weeromstuit in de ethiek weer trendy om conservatief te zijn, law and order te roepen, en de Heidelbergse Catechismus (de mens is uit zichzelf ’onbekwaam tot enig goed en geneigd tot alle kwaad’) te citeren, ook al moet men van zijn barmhartige God niets meer hebben. Er is een Nieuwe Flinkheid opgestaan, die doorslaat in het andere extreem. De postmoderne relativisten uit de vorige eeuw hebben nu hun rug gestrekt.

Ik blijf aarzelen bij dat nietsontziende realisme: ik wil niet in de trein zitten, politiek bedrijven, wereldburger zijn met alleen maar wantrouwen tegenover vreemden. Ik ben daar niet op gebouwd. Hoe kan ik dan toch in de waardigheid van elk mens en in God’s family of mankind blijven geloven, zonder van dat geloof het naïeve slachtoffer te worden?

Frits de Lange is hoogleraar ethiek aan de Theologische Universiteit Kampen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden