Aardgas in bodem is lastig voor aanleg nieuwe metro

Van een onzer verslaggevers AMSTERDAM - De aanleg van een metrotunnel voor de geplande noord-zuidlijn in Amsterdam kan tot “meer of minder ernstige complicaties leiden” vanwege de aanwezigheid van aardgas in de bodem van de hoofdstad.

Drie medewerkers van de Rijks Geologische Dienst (RGD) in Haarlem schrijven dit in het jongste nummer van het maandblad Ons Amsterdam. Volgens het drietal moeten de bouwers van de tunnel erop bedacht zijn dat er aardgas kan vrijkomen, als zij doordringen in de zogenoemde Laag van Harting, een grondlaag op ongeveer veertig meter diepte onder Amsterdam. De medewerkers van de RGD wijzen er overigens op dat hun dienst goed kan bepalen waar de laag voorkomt en wat de dikte van de kleilagen erboven en eronder is.

Amsterdammers weten over het algemeen wel dat hun stad gebouwd is op palen, maar de aanwezigheid van aardgas in de bodem is slechts in beperkte kring bekend. Ruim een eeuw geleden, in 1886, herinnerde de Utrechtse arts en hoogleraar in de wis- en natuurkunde Pieter Harting in een postuum verschenen artikel in het tijdschrift Album der Natuur dat er bij boringen in 1850 op 44 meter diepte “een sterke opborreling van gas” was opgetreden.

Harting had zijn wetenschap van meestersmid C. P. Fries uit Zeist, die in stoomsuikerraffinaderijen aan de Bloemgracht en Lauriergracht in de Jordaan had geboord naar bruikbaar drinkwater. Volgens Harting bevatte de grondlaag “in zamengepersten toestand ontvlambaar gas”.

Om het mysterie te onderzoeken was de opzichter van de boring aan de Bloemgracht met een brandende kaars naar de opening gelopen, “waarop het gas vlam vatte en 3/4 uur doorbrandde met eene valm van 5 à 6 voet hoog” (ongeveer anderhalve meter). “Toen is de vlam, door het sluiting van de opening, uitgedoofd omdat men voor de gevolgen vreesde.” Bij boringen aan de Lauriergracht kwam gas vrij dat wel voor een vlam van “15 à 20 voet” (bijna vijf meter) boven de grond zorgde en wel vijf kwartier bleef branden.

Volgens ooggetuigen brandde het gas “zeer helder en wit, evenals het gewone gaslicht”. Over de scheikundige samenstelling van het gas was toen nog niets bekend, maar Harting leidde uit de berichten af dat het grotendeels uit “tweede koolwaterstof” bestond, “waarschijnlijk gemengd met eenig zwavelstolgas”.

Harting opperde dat de gasvorming te maken had met een grondlaag die hij ontdekt had en die de overgang vormt tussen lagen met zout en zoet grondwater. De laag is volgens de onderzoeker rijk aan fossiele diatomeeën (kiezelwieren of -algen). Omdat de economische betekenis van het aardgas toen nog niet werd ingezien, is het onderzoek van Harting en anderen in de vergetelheid geraakt. Pas na de ontdekking van aardgasvelden in de jaren vijftig en vooral na de vondst van de Slochterse gasbel in 1959 werd het belang onderkend.

De aanwezigheid van gas wordt nu verklaard uit de massale groei van diatomeeën na het smelten van de ijslaag die Nederland zo'n 200 000 jaar bedekte. Op den duur stierven de wieren en algen af, werden ze bedekt door nieuwe lagen en veranderden in fossielen. Tussen de afzonderlijke skeletjes van de ontelbare kiezelwieren bleven loze ruimten, waarin zich gas ophoopte van dierlijk en plantaardig afval. Dat gas kon niet ontsnappen, omdat de laag waarin het zat, bedekt werd door ondoorlaatbare zeeklei.

Harting is inmiddels geëerd voor zijn onderzoek doordat de moderne wetenschap de laag naar hem heeft vernoemd. De medewerkers van de RGD schrijven ook dat Harting gelijk heeft gehad, al is de Bel van Amsterdam niet in verhouding tot die van het Groningse Slochteren.

De hoeveelheid gas is ook veel te klein om economisch van belang te zijn. Maar de laag kan wel tot verrassingen leiden, als er zonder deugdelijk onderzoek voor een metrotunnel wordt geboord. “Zo profiteert de stad bij het aanleggen van tunnels bijna 150 jaar later nòg van Hartings onderzoek”, stellen zij.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden