Aardgas brengt straatarm Mozambique hoofd op hol

Afrikaans land kan de derde aardgasexporteur ter wereld worden

Het was even schrikken voor de Friese Lennie Siesling (38) toen zij in 2011 arriveerde in Maputo, de hoofdstad van Mozambique. Moest zij echt minstens 1200 euro per maand betalen voor een starterswoning? "Het heeft veel tijd gekost om een betaalbaar huis te vinden", zegt de economisch consultant op een terras in de stad. Siesling verhuisde in drie jaar maar liefst acht keer. Inmiddels bewoont ze met twee huisgenoten een flat op twaalf hoog. "Anders is het financieel niet te doen."

Dat mag verbazen. Mozambique is een van de tien armste en minst ontwikkelde landen ter wereld. Voor één maand expat-startershuur moet de gemiddelde Mozambikaan zo'n twee jaar werken.

Maar grote steenkoolvoorraden en vooral enorme, recent gevonden aardgasreserves hebben van Mozambique een hedendaags El Dorado gemaakt. De verwachte opbrengst uit gas alleen bedraagt tussen 2020 en 2045 175 miljard euro, dertien keer het huidige bruto nationaal product. Mozambique is een van de snelst groeiende economieën ter wereld. Overal in Maputo verrijzen kantoorcomplexen, woonflats en luxe hotels. Expats stromen toe. "Je ziet het terug in het aantal auto's op straat", zegt Siesling. "Dat is de afgelopen jaren razendsnel toegenomen."

Alles lijkt in Mozambique, economisch gezien, de laatste jaren samen te komen. Het land vond zich in 1992, na ruim vijftien jaar burgeroorlog, verwoest terug. Maar nu legt China er wegen aan. De havens van Maputo en Beira groeien. Toeristen uit buurland Zuid-Afrika vieren op steeds grotere schaal vakantie op stranden als Ponta do Ouro. En olie- en gasgiganten als China National Petroleum Corporation, Shell, Exxon Mobil, ENI en Anadarko beconcurreren elkaar op het scherpst van de snede.

"Mozambique heeft de potentie om de komende decennia de op twee na grootste aardgasexporteur ter wereld te worden", zegt Carlos Matos. Hij is econoom van het Support Program for Economic and Enterprise Development in Maputo. "Er worden om de haverklap nieuwe gasvelden gevonden."

Dat is op zich goed nieuws. Maar het brengt ook risico's met zich mee. Het maakt van Maputo een peperdure stad. "Voor een familiehuis in een veilige wijk betaal je minstens 5000 euro per maand", zegt Siesling. Maputo lijkt daarmee Luanda, hoofdstad van Angola, achterna te gaan. Die stad groeide, na de vondst van olie voor de kust, uit tot de duurste plek ter wereld.

De prijsstijgingen zijn vooral een gevolg van de toestroom van expats, zegt Matos. "Die hoogopgeleide immigranten krijgen hun huur vaak vergoed van hun bedrijven. Huiseigenaren kunnen de prijs vragen die zij willen. Het heeft de markt doen exploderen." Siesling bevestigt dit. "Als ik met mijn witte hoofd aankom bij een huiseigenaar gaat de prijs wel vier keer over de kop."

Toch stabiliseert de situatie momenteel, zegt de Nederlandse econome die buitenlandse bedrijven in Mozambique adviseert. Langzaam dringt het begrip door dat het allemaal te hard ging. Sommige expats vertrekken voorlopig weer. Want er kan nóg zoveel gas in de grond zitten, Mozambique moet dat eerst oppompen voordat iemand er geld aan kan verdienen. En de gasproductie zal waarschijnlijk pas rond 2020 starten.

"Steeds meer investeerders krijgen door dat besluitvorming in Mozambique een complex en langzaam proces is", zegt Siesling. "Mozambique is nog niet klaar om zijn economische potentie te verwezenlijken."

Vooral mentaal en qua infrastructuur moet het land nog grote stappen maken. En zoals vaak bestaan er zorgen over waar de nieuwe rijkdom terecht zal komen. Komt zij het land ten goede of verdwijnt ze in de zakken van corrupte politici? Matos: "De politieke elite in Mozambique is van oudsher zeer actief in het bedrijfsleven. Dus dat belooft niet veel goeds."

Maar ook zonder corruptie is een plotselinge, radicale toename van inkomsten niet per definitie een zegen, waarschuwt de Mozambikaanse econoom. Een reëel risico is dat het nieuwe geld zo snel mogelijk wordt uitgegeven, simpelweg omdat het voorhanden is. En het gevaar van de dutch disease ligt op de loer: een situatie waarin de vondst van grondstoffen de economie eerder schaadt dan versterkt. In Nederland gebeurde dat na de ontdekking van aardgas.

"Mozambique moet oppassen dat het sectoren buiten de bouw en grondstofwinning niet verwaarloost", zegt Matos. "Binnen het onderwijs en toerisme bestaat al een gebrek aan goed opgeleide arbeidskrachten. Als iedereen met enige scholing vanaf nu uitsluitend de lucratieve gaswinning ingaat, ontstaat een probleem. Dan wordt Mozambique een nieuw Congo of Nigeria."

Siesling hoopt dat Mozambique, nu internationale investeerders hun verwachtingen iets temperen, zelf ook een tandje terugschakelt. "De focus ligt te sterk op snel geld verdienen. Er worden bijvoorbeeld veel hotels uit de grond gestampt met behulp van Chinese aannemers. Dat ziet er mooi uit en de kamers brengen direct geld op, maar de vaak matige constructies moeten over een paar jaar wellicht grotendeels worden herbouwd."

Mozambique dient te leren van andere olie- en gaslanden, benadrukt Matos. Zo hoopt hij dat Mozambique een fonds opzet voor langetermijninvesteringen, net als Noorwegen ooit deed. Want alleen dan zal heel Mozambique de vruchten kunnen plukken van zijn bodemschatten - en niet alleen buitenlandse expats en een kleine binnenlandse elite, denkt hij.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden