Aarde wint het glorieus van lucht, vuur en water 'DE VIER ELEMENTEN'

Amsterdam-Rialto (de hele serie). Leeuwarden-Filmhuis (alleen de delen 'Op mijn verjaardag' en 'Het einde van de wereld').

Om de tv-bonzen helemaal over de streep te trekken, bedacht het viertal ook nog een interessante motivatie voor het project. Sans gene beroepen ze zich op de Griekse wijsgeer Empedokles die beweerde dat het heelal opgebouwd is uit de elementen aarde, lucht, vuur en water. Die allang onderuitgehaalde theorie zouden zij met hun vierluik in ere herstellen.

Verleden jaar werden op het Filmfestival Rotterdam de eerste drie delen van 'Os quatro elementes' gepresenteerd. Joao Botelho verkende in 'Op mijn verjaardag' ('No dia dos meus anos') de lucht; Jaoquim Pinto stortte zich in 'In vuur en vlam' ('Das tripas coracao') op het vuur en Joao Cesar Monteira improviseerde in zijn bijdrage 'De laatste duik' ('O ultimo mergulo') op het thema water.

Dat het vierde deel nog even op zich liet wachten, is op conto van Pedro Costa te schrijven. Hij zou de aarde voor zijn rekening nemen, haakte af en droeg de fakkel over aan de hier nog onbekende Joao Maria Grilo, die desalniettemin reeds drie films op zijn naam had staan. Zijn bijdrage 'Het einde van de wereld' ('O fim do mondo') werd pas dit jaar in Rotterdam gepresenteerd en blijkt veruit de mooiste film uit de serie te zijn.

Tussendoortjes

Zijn drie beroemde vakgenoten kwamen niet verder dan gemakzuchtige tussendoortjes, die op zijn best slechts zijdelings iets met het onder de loep genomen element te maken hebben. Vooral Pinto maakte er zich er met een Jantje van Leiden vanaf. Zijn met de kleur rood volgestouwde 'In vuur en vlam' is niet meer dan een bizar verhaaltje, waaraan met de beste wil van de wereld geen diepere betekenis gehecht kan worden.

Een twintigjarige tweeling - broer en zus - gaat bij de brandweer werken. Omdat het constant regenachtig weer is, hebben ze niets te doen en lummelen ze om de tijd te doden maar wat aan. De jongen blaast een korte ontmoeting met een buurvrouw op tot een gepassioneerde romance. Het meisje hoort geluiden (vooral het knisperen van vlammen), ontdekt dat die verdwijnen als ze iemand zoent en begint met vele mannen te flirten.

Iets aardiger is Monteira's in twee weken in elkaar geflanste 'De laatste duik', al zal wie zijn schitterende 'Herinneringen aan het gele huis' zag deze bijdrage iets te veel een herhalingsoefening vinden. Wederom namelijk toont Monteira dat hij een fijne neus heeft voor doelloze lanterfanterij, alles verlammende treurigheid en de verslavende werking der melancholie.

Draagvlak van al deze gecultiveerde treurnis is de ontmoeting van een oude zeeman met een jongen die op het punt staat zich in de Taag te verdrinken. De zeeman weerhoudt hem daarvan en neemt hem mee op een dagen durende kroegtocht door Lissabon. Aan het eind daarvan is de jongen verliefd en met het leven verzoend en de oude zeeman zo teleurgesteld, dat hij in de Taag springt.

Dat Botelho kan filmen, maakte hij duidelijk met zijn intrigerende Dickens-bewerking 'Tempos dificies'. Ook in zijn 'Op mijn verjaardag' roept hij weer een mysterieuze sfeer op door zijn figuren geen woord te veel te laten zeggen en hun emoties heel onderkoeld in beeld te brengen. Meer dan trucjes om de werkelijkheid te mystificeren zijn dat dit keer echter niet.

Zijn hoofdfiguur is de bijna zevenjarige Miguel, die niet weet dat zijn vader wegens een 'crime passionnel' in de gevangenis zit. Daardoor raakt het joch gefascineerd door de vraag hoe het mogelijk is dat zijn vader er niet is, terwijl hij niet dood is. Om dat mysterie op te lossen wenst hij voor zijn zevende verjaardag 'dat alles dan uitgelegd zal worden'.

Het pronkstuk van 'De vier elementen' is Grilo's 'Het einde van de wereld'. Uitgangspunt van zijn bijdrage is een gruwelijk en waar gebeurd verhaal. Een oude, alleen wonende boer in een verlaten streek van Portugal slaat in een moment van verstandsverbijstering zijn ruzie zoekende buurvrouw dood. Als hij na jaren uit de gevangenis terugkeert, merkt hij dat zijn zoon en schoondochter zijn boerderijtje aan Duitse toeristen hebben verkocht: hij wordt door de nieuwe eigenaars van zijn eigen erf gejaagd.

Grilo doortrok dit gegeven met het element (de aarde) dat hij moest behandelen. De ruzie zoekende buurvrouw meent dat de boer de watertoevoer naar haar vruchtbaarste stukje grond afsneed. De oude boer is vergroeid met zijn lapje grond en verzorgt de verlaten boerderijtjes en braakliggende akkers van armoedzaaiers die hun geluk in Amerika gingen beproeven en die, naar hij stellig meent, eens naar hun geboortegrond zullen terugkeren.

Alle andere in 'Het einde van de wereld' voorkomende figuren zijn moderne stadsbewoners en ontberen de gehechtheid aan de grond die de boer en zijn buurvrouw kenmerken. De zoon en schoondochter verpatsen de ouderlijke boerderij om een zaak te kunnen beginnen. De speculanten die de verlaten boerderijtjes opkopen en doorverkopen, zijn alleen maar uit op winst.

De geldlust

Ook door de uitgebalanceerde vorm van zijn film maakt Grilo onontkoombaar voelbaar dat de moderne mens het contact met de aarde aan het verliezen is. De moord, de rechtszaak, het leven in de gevangenis, de geldlust van de zoon en schoondochter en het gekonkel van de speculanten, hij registreert het allemaal in tot hun essentie kaal geslagen beelden. Het drama dat erin besloten ligt, verhevigt hij nog door nooit te psychologiseren. Altijd legt hij onaangedaan als een wetenschapper de vinger op de zere wonde.

Hoe trefzeker Grilo is, blijkt uit het slotbeeld van 'Het einde van de wereld'. De boer is door de Duitse toeristen van zijn eigen erf verdreven. Tijdenlang zien we hem op een verlaten landweg - terwijl de duisternis snel invalt - naar de horizon sjokken. De boer wordt een stipje en is tenslotte niet meer zichtbaar. Kan er simpeler en doeltreffender verbeeld worden dat zijn tijd voorbij is en dat wij afscheid van de aarde hebben genomen?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden