Aanval op de westerse beschaving

Waarom heeft de derde wereld zo'n afschuw van de westerse cultuur? Voormalig Clingendael-medewerker Sam Rozemond denkt dat stelselmatig meten met verschillende maten gepaard aan hoogdravende hypocrisie explosief werkt.

Eens in de zoveel jaar worden ook zij die hun beroep hebben gemaakt van de studie naar politieke processen overrompeld door een werkelijkheid die onvoorzien is, maar duurzaam in haar nawerking. Dit was het geval toen een virulente islam de macht greep, uitgerekend in het shi'itische Iran en toch meteen weerklank vond onder soennitische massa's elders. Het gold ook voor de plotselinge val van de Berlijnse muur. En nu weer voor de gebleken mogelijkheid om in volle vredestijd een reeks zelfmoordacties over lange tijd en met de precisie van een uurwerk voor te bereiden. In die zin was het vliegtuig tegen de tweede toren nog schokkender dan het eerste.

Deze operatie van nauwelijks te bevatten wreedheid is her en der een aanval op de beschaving zelf genoemd. Dit valt echter ook te zeggen van het opblazen van autobussen in Tel Aviv. Het is waar, daarbij vallen per keer minder slachtoffers. Maar tijdens de oorlog in Algerije in de vroege jaren zestig kwam een groot deel van de vele honderdduizenden doden om door optreden aan weerskanten dat niet anders dan terrorisme mocht heten. Dit geweld van voor-en tegenstanders van een Frans Algerije richtte zich veelal tegen onschuldigen, mensen aan wie geen enkele kans werd gegund zich aan het conflict te onttrekken. Maar ook toen was dit barbaarse geweld te onderscheiden in twee soorten: de ene daarvan kon nog enig doel dienen, de andere werd ingegeven door enkel haat, wraakgevoelens en verheerlijking van bloedvergieten als doel op zichzelf.

De vraag rijst tot welke soort de mensenverslindende aanslagen in Amerika zijn te rekenen. Eerst moeten we eigenlijk weten wie er exact achter zaten, doch hoe dan ook overheerst de indruk dat er veel krachten in het Midden-Oosten werkzaam zijn voor wie politiek niet langer iets betekent dat een concreet doel beoogt. Dat geldt zelfs voor Arafat, winnaar van een Nobelprijs voor de vrede die hij overigens in militair uniform in ontvangst nam. Tot begin dit jaar kon men nog menen dat hij streefde naar een levensvatbaar land in ruil voor een levensvatbare vrede. Maar toen, in de aanloop naar de premierverkiezingen in Israël, hij en zijn trouwe woordvoersters Hanan Ashrawi en Leila Shahid opeens gingen hameren op een recht van terugkeer voor Palestijnse vluchtelingen en hun nazaten - een onbereikbaar doel dat de vredeskrachten in Israël alleen maar kon elimineren - leek ook hier de politiek te zijn verlaten ten gunste van het bekoelen van woede en frustratie als doel in zichzelf.

Nog veel klemmender is dit bij radicale bewegingen als Hamas en Jihad. En wat drijft een schijnbaar nog nihilistischer figuur als Bin Laden en zijn talrijke handlangers? Als beweegreden is vaak geopperd dat Amerikaanse troepen zich, ter bevrijding van het door Irak bezette Koeweit, hadden genesteld in Saoedi-Arabië, dat de twee heiligste plaatsen van de islam omvat. Dat motief lijkt vergezocht, omdat een eeuw geleden de strook langs de Perzische golf nog niet met die heiligdommen in één land was verenigd. En Jeruzalem als derde heilige stad van de islam komt in dit verband minder ter sprake, afgezien daarvan dat een aanslag in New York het begrip voor de Joodse staat niet verzwakt.

Ook anti-kapitalisme kan moeilijk de doorslaggevende drijfveer zijn, want Bin Laden kwam juist omhoog in de oorlog tegen de Sovjet-Unie. Als we willen zoeken naar een meer persoonlijk godsdienstig motief, dan komen we uit bij de snelste weg naar een paradijs dat, in het bijzonder voor manlijke moslims, zeer tot de verbeelding kan spreken. Maar hiermee verschuift alleen onze vraag. Want welk verheven aards doel biedt dan uitzicht op die hemelse beloning?

In een vorig jaar verschenen boek 'Crying Wolf? - Assessing unconventional terrorism' heeft Marianne van Leeuwen, expert voor terrorisme van Instituut Clingendael, het over Amerikaanse beleidsmakers die niet veel verder komen bij hun analyse van drijfveren dan 'blinde haat' en 'geweld om het geweld'. Zij betoogt dat de VS, in plaats van hun voorliefde te volgen voor technologische antwoorden op een denkbeeldig terrorisme met onnodig ingewikkelde middelen, er beter aan zouden doen zich terdege in te leven in het gedachtegoed van radicale voormannen uit vreemde culturen en religies. Alleen, hoe vermag men zich te verplaatsen in de zucht naar een complete aanval op de beschaving?

Tot afgelopen dinsdag konden we nog denken in termen van godsdienstwaanzin van jongelui die erop uit werden gestuurd, gedrogeerd met pillen, met voorspiegelingen over het hiernamaals of met fascistoïde uitwassen van een drang om kort maar heftig te leven. Maar onze fantasie schiet tekort om ons onopvallende lieden voor te stellen die vele maanden lang, zonder dagelijkse hersenspoeling, opleidingen volgen met slechts massamoord en zelfmoord voor ogen.

Om op zoiets te anticiperen moet men zich openstellen voor een behoefte bij talloos velen om onze hele westerse beschaving, voorzover niet bestaand uit snelle maaltijden, spijkerbroeken en computers, af te straffen. Wat bepaalt die beschaving in de ogen van massa's in de derde wereld? Fijnzinnige waarden van filosofie en politiek of veeleer een mengsel van 1. het structureel meten met twee maten overal in de wereld, waarbij die maatverschillen in hoofdzaak worden bepaald door kansen op herverkiezing thuis, en 2. megalomanie culminerend in een kantoor ter hoogte van viermaal de Domtoren dat zich tot 'Centrum van de Wereld' uitroept?

In Trouw van afgelopen donderdag legde Ad Vermaas, op de radio voorzichtig bijgevallen door zijn leermeester prof. Paul Aarts, een deel van de schuld bij de westerse samenleving. 'Gewoon omdat de fundamenten niet kloppen. Het draait om meer macht en meer geld. Dat creëert ongelijkheid in de wereld, zaait afgunst en onrecht. Daar zal iets aan moeten veranderen.' En hier komen we bij de paradox. Stel dat in Amerika veiligheidsdiensten zich gaan inleven in dergelijke wortels van verachting en doodsverachting bij radicale bewegingen, en dat de politiek daar vervolgens lering uit wil trekken. Dan zou juist dit gelijkstaan met een aanval op onze westerse beschaving van nog een heel andere orde. Ook een politieke kamikaze zonder weerga.

Eveneens afgelopen donderdag vroeg een redacteur van Le Monde zich af of niet de voorspelling uit de jaren negentig van Samuel Huntington, met zijn in het Midden-Oosten boos ontvangen boek 'The Clash of Civilizations', zichzelf heeft bewaarheid. Daarin waarschuwde de Amerikaanse hoogleraar immers dat de culturele kloof tussen het westen en andere regio's, met elk een eigen religie, voorlopig onoverbrugbaar is. Afgezien van de gebrekkige uitwerking van zijn schema, heb ik dit nooit willen aanvaarden. Cultuurkringen verschillen onderling op duizend punten, maar hebben één ding gemeen. Stelselmatig meten met verschillende maten gepaard aan hoogdravende hypocrisie werkt overal explosief.

De Franse staatsman en historicus François Guizot schreef in 1850: 'De mens is zo hooghartig en tegelijk zwak van aard, dat hij geen genoegen neemt met de triomf indien hij daar niet ook onbeschaamd en in volle veiligheid van kan genieten.' Dit geldt helaas ook voor de westerse beschaving.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden