Aanvaard, gehoorzaam en dien

Bijenkast lijkt in Laline Paulls debuut op een dictatuur

Bijen worden van oudsher geassocieerd met deugdzaamheid. Het zijn nijvere producenten van honing, was en koninginnegelei. Bovendien zorgen ze voor de bestuiving van onze gewassen. De bijensterfte van de afgelopen jaren is een bron van zorg.

Laline Paull, een Engelse debutante van Indiase komaf die tot nu toe alleen voor theater en televisie schreef, zet dat beeld op zijn kop. Het verhaal wordt geheel door de ogen van de bijen gezien en volgt het leven van Flora 717, een bescheiden werkbij die dankzij enkele speciale gaven en talenten tegen wil en dank steeds weer de aandacht op zichzelf vestigt.

Al snel blijkt dit bijenvolk helemaal niet zo prettig te zijn als we geneigd zijn te denken. De strenge hiërarchie vertoont veel overeenkomsten met een totalitair regime. Wie anders is - te groot, te klein, misvormd - wordt direct vermoord. Verder wordt de bijenkast gezuiverd van iedereen die ziek is, om te voorkomen dat de koningin besmet raakt. Zieke bijen die altijd volgens het mantra 'aanvaard, gehoorzaam en dien' hebben geleefd, worden snel en eervol gedood, maar bijen die hun volk of koningin in gevaar hebben gebracht wacht een akeliger einde. Iedereen loopt op zijn tenen, terreur en angst heersen, altijd dreigt het gevaar verlinkt te worden. Maar het wordt pas echt eng als Flora haar volk een gunst heeft bewezen (aanvallende wesp verslagen) en de koningin mag ontmoeten die door het hele volk met een religieuze liefde wordt aanbeden. Voor het bezoek wordt Flora door hofdames onder handen genomen, die medelijdend neerkijken op haar nederige afkomst: "Zorg dat haar kleur lichter lijkt," zegt een van de hofdames in alle ernst. Dus daar ook al, denk je dan als lezer.

In dit matriarchaat worden de darren alleen geduld vanwege hun zaad. Het zijn akelige machomannetjes, uitvreters die op hun wenken bediend willen worden, en die alleen maar in termen van seks kunnen denken. Als de winter voor de deur staat en voortplanting geen rol meer speelt, organiseren de vrouwelijke bijen een beestachtige lynchpartij waarbij de darren zonder pardon uiteengereten worden: "Vervuld van heilige woede over elke belediging en vernedering, verspild voedsel en bevuilde gangen, namen zij wraak op die misbakken lievelingetjes, die onschendbare zonen die niets deden voor hun onderhoud behalve snoeven en met hun geslachtsdeel pronken naar degenen die alleen maar voor hen mochten zwoegen en nooit bemind werden."

Laline Paull schrijft plastisch over alle lichaamsfuncties en lichaamsdelen, over ontberingen en overlevingsdrang. De bijen communiceren hoofdzakelijk via hun antennes, met geuren, trillingen, symbolen en collectieve gedachten die 'de huifgeest' worden genoemd. In deze maatschappij wordt elke zondige gedachte meteen via de antennes naar andere bijen uitgezonden, wat voor dreigende Orwelliaanse, Big Brother-achtige passages zorgt: "De inspecterende agent gaf Flora een mep op haar hoofd. Even schoten haar antennes van boosheid op slot. 'Ze verbergt iets!' riep de agent. 'Ze sluit haar antennes voor ons.' 'Maak ze open.' Zuster Salvia ging vlak bij Flora staan. 'Maak ze open'."

De vertaling is een tikkeltje plechtstatig en ouderwets, doorspekt met woorden als huif (bijenkast) en sibbe (familie), maar dat versterkt wel het vervreemdingseffect dat deze fabel toch al oproept. Dat dit boek handelt over macht en loyaliteit ligt voor de hand, maar spannend wordt het vooral waar Flora's individualiteit gaat wringen met het groepsbelang. Van begin tot eind fascineert bovendien de strak georganiseerde miniatuurwereld waarin haar strijd zich afspeelt. Als lezer snap je de paleisachtige architectuur van de huif niet helemaal en kun je je de duisternis die er heerst nauwelijks voorstellen, maar dat maakt niet uit, want elke bij weet feilloos waar ze moet zijn: kinderkamer, aankomsthal, vliegplank, slaapzaal, koninklijke vertrekken, honingopslag of mortuarium.

Imkers reageerden niet onverdeeld enthousiast op deze roman, ze vinden dat Paull zich veel te veel vrijheden en onjuistheden heeft veroorloofd. Onzin natuurlijk. Dit is geen verhandeling over het gedrag van bijen, dit is een indrukwekkende, fantasievolle roman waarin de bijen menselijke eigenschappen hebben en denkende wezens zijn. Paull maakt het leven in de huif grotesk, huiveringwekkend en bij vlagen helaas ook zeer herkenbaar.

Laline Paull: De Bijen (The Bees). Vertaald door Hien Montijn. Cargo; 336 blz. euro 19,90

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden