'Aansporen mag, verplichten niet'

Ella Vogelaar, oud-minister, oud-vakbondsvrouw, PvdA, 63, wordt het nieuwe boegbeeld van de 5,3 miljoen vrijwilligers in Nederland. Bezorgd over de aanwas van nieuwe vrijwilligers is ze niet. Maar vrijwilligerswerk verplichten, zoals het kabinet wil, daar is ze tegen. 'Cruciaal is dat je er zelf voor kiest.'

INTERVIEW MAAIKE VAN HOUTEN

Vorige week was ze nog bij 'haar' Resto VanHarte op het Utrechtse Kanaleneiland. Ella Vogelaar praatte er met de gasten, die er voor een prikkie een driegangenmaaltijd krijgen. Ze at een hapje mee in het buurtrestaurant. "Ik maak er tijd voor vrij, ik investeer in de contacten", zegt de oud-minister, lid van de raad van toezicht van de 34 resto's VanHarte. "Maar de relatie is wederkerig. Ik krijg voor dit vrijwilligerswerk waardering terug. De mensen kennen me vaak nog, ze vinden het leuk dat ik kom."

"Je wordt gelukkiger als je wat voor andere mensen doet", zegt Vogelaar, minister voor wonen, wijken en integratie in het vierde kabinet-Balkenende, van CDA, PvdA en ChristenUnie. Die positieve boodschap mist ze in het politieke debat over vrijwilligerswerk. "Aan het denken over de participatiesamenleving zit een hele goeie kant. We moeten met elkaar de samenleving draaiende houden en er een steentje aan bijdragen. Ik geloof dat het belangrijk is dat iedereen zich verantwoordelijk voelt voor het reilen en zeilen. Zo ben ik opgevoed, en het is prima dat die notie hoog op de agenda staat.

"Maar ik vind het jammer dat de discussie wordt gevoerd vanuit een negatieve lading. Het gaat niet om wat vrijwilligerswerk je geeft. Het wordt een soort heilig moeten, het wordt overgoten met een sausje dat je het móet doen. Dat is niet mijn sausje. Ik wil laten zien dat je als vrijwilliger waardering krijgt, dat je er zelf veel aan hebt, dat het heel leuk is om te doen."

Vandaag wordt Ella Vogelaar gekozen tot voorzitter van de Vereniging Nederlandse Organisaties Vrijwilligerswerk (NOV), woordvoerder en belangenbehartiger van het Nederlandse vrijwilligerswerk, waar 350 organisaties bij aangesloten zijn. De opvolgster van Marius Ernsting vindt het 'een hele eer' om boegbeeld te worden van de 5,3 miljoen Nederlanders van boven de 18 die onbetaald aan de slag zijn. "Dat is 40 procent van de volwassen bevolking, en dat aantal ligt al heel lang zo hoog. Het is helemaal niet waar dat het slecht gaat met het vrijwilligerswerk. Mensen verbinden zich niet meer voor hun hele leven aan een vereniging of club. Ze doen nu eens dit en dan dat. Maar ze doen wel wat, heel wat zelfs."

En dat blijft ook zo, verwacht Vogelaar. "Er gaat een hele generatie met pensioen, die niet uitgeblust is of tot niks meer in staat. Een deel gaat op extra camperreis, maar veel van die mensen gaan graag vrijwilligerswerk doen."

Maatschappelijke trends - individualisering, secularisatie - houden hen niet tegen: "Ik denk dat de geïndividualiseerde samenleving op haar retour is. Het individualisme is heel materialistisch ingevuld, ieder voor zich. Liberalisme en marktwerking zijn doorgeschoten, en daar komen we nu van terug. Individuele vrijheid en ruimte voor ontplooiing staan niet haaks op je verantwoordelijk voelen voor het geheel."

Spiritualiteit
In de verdergaande ontkerkelijking ziet ze evenmin een wezenlijke bedreiging van de bereidheid tot vrijwilligerswerk - dat relatief het meest gedaan wordt door kerkleden. "Secularisering betekent niet het einde van religie", zegt Vogelaar, zelf opgegroeid in een gereformeerd gezin op het Zeeuwse Sint Philipsland. "Spiritualiteit is volop aanwezig, en daar past ook in dat je iets wil betekenen voor de samenleving, dat je je verbonden voelt, en niet alleen geïnteresseerd bent in plat materialisme."

Ook het schrappen van de rijksbijdrage voor maatschappelijke stages brengt haar niet van haar overtuiging dat er genoeg mensen zullen blijven die vrijwilligerswerk willen doen, ook al zijn die stages geïntroduceerd om jongeren warm te maken voor het onbetaalde werk. Het stopzetten van die bijdrage van 50 miljoen euro irriteert de oud-minister wel, maar om een andere reden: "Dit laat vooral zien hoe grillig beleid is. Het heeft veel inspanning gekost voor scholen om stages op te zetten, en voor vrijwilligersorganisaties om de leerlingen een goede plek te geven. Nu gaat de stekker eruit en mogen ze het zelf uitzoeken. Het gaat maar over 50 miljoen. Het is genant en pijnlijk om te zien hoe het politieke bedrijf hiermee omgaat, terwijl het wel de mond vol heeft van de participatiesamenleving. Je neemt mensen niet serieus. Dat premier Rutte zegt dat de scholen het nu wel zelf kunnen, is goedkoop."

Niet vrijblijvend
In haar nieuwe - onbetaalde - functie gaat de voorzitter de politiek voor alles duidelijk maken dat vrijwilligerswerk blijft wat het heet te zijn: vrijwillig, uit vrije wil. Vogelaar: "Het kenmerk is dat je ervoor kiest, dat je het doet vanuit een intrinsieke motivatie, dat je het belangrijk vindt om iets voor een ander te doen."

Die essentie loopt bij dit kabinet van VVD en PvdA gevaar, vindt de sociaal-democrate. In de Wet Werk en Bijstand verplicht haar partijgenote Jetta Klijnsma mensen met een bijstandsuitkering, maatschappelijk nuttige activiteiten te doen. "Wat kan dat anders zijn, dan dat dat vrijwilligerswerk is, of werk dat tot nu toe door professionals wordt gedaan, maar dat wordt wegbezuinigd, en overgelaten wordt aan vrijwilligers. Dat is verdringing van werk dat eerst betaalde arbeid was."

"We weten dat mensen die lang geen baan hebben, apathischer worden. Ik vind het prima dat instanties een gesprek aangaan: is het niet de moeite waard dat u wat gaat doen, dat u actief wordt? Die vraag hoeft niet vrijblijvend te zijn. Je kunt zeggen: oriënteer je erop, ga eens naar een vrijwilligerscentrale, kijk wat er is. Mensen moeten soms ook over een drempel worden gehaald, soms hebben ze zo'n laag zelfbeeld dat ze denken dat ze niets kunnen. Ze durven niks te doen.

"Mensen kunnen best een beetje aangespoord worden. Maar in deze kabinetsplannen komt een verplichtend karakter om de hoek kijken. Dat is niet goed voor het imago van het vrijwilligerswerk. Cruciaal is dat je ervoor kiest, dat je gepassioneerd bent, dat je er je ziel en zaligheid in legt. Dwang is daarmee in strijd. Daar komt bij, organisaties zijn dan eindeloos bezig om ongemotiveerde mensen gemotiveerd te krijgen. Dat werkt contraproductief."

Sociaal netwerk
Vogelaar vindt het een 'rare tegenstelling' dat werklozen van het UWV juist vaak geen vrijwilligerswerk mógen doen. Dat treft met name de oudere werkloze, zegt ze, die met de beste wil van de wereld geen baan meer krijgt, zeker niet in economisch slechte tijden. "Wat is er mooier dan dat mensen met veel werkervaring en veel tijd, nuttig, onbetaald werk willen doen? In de bijstand worden mensen gedwongen, en in de WW mag haast niks. Dat is vreemd."

In de participatiesamenleving die het kabinet voor zich ziet, doet de overheid minder, en de burger meer, op eigen kracht, en samen met mensen in de omgeving. Alles vrijwillig, onbetaald. "Als denkrichting is het wel goed, maar er wordt veel te makkelijk van uitgegaan dat iedereen een eigen sociaal netwerk heeft", zegt Vogelaar, verwijzend naar de Rotterdamse vrouw, die tien jaar dood in haar woning lag.

Gemakshalve overschat de overheid volgens de nieuwe NOV-voorzitter de mogelijkheden van burgers om complete zwembaden, buurthuizen en opvangcentra voor ouderen te runnen. Als voorbeeld van een geslaagd burgerinitiatief wordt vaak verwezen naar De Nieuwe Jutter in Utrecht, een multifunctioneel buurthuis, beheerd door wijkbewoners. "Dat is fantastisch", prijst Vogelaar. "Maar dat is gelukt omdat er aan twee randvoorwaarden is voldaan. Er is een buurtpastor, een enorm leuk fenomeen, die op oproep beschikbaar is om allerlei problemen op te lossen. Maar dat is wel een beroepskracht, die wordt betaald door de kerk. En er zit een bestuur met een netwerk door de hele stad. Die sprokkelen zo een groot deel van de huur bij elkaar. Kijk, de eerste twee jaar is iedereen enthousiast. Maar om duurzaam te zijn, zijn basisfinanciën en professionele ondersteuning voorwaarde. Het debat moet dus ook gaan over de condities waaronder dingen kunnen gebeuren."

Hoe is het met Ella Vogelaar?
Ella Vogelaar (1949) was minister van wonen, wijken en integratie in het kabinet van CDA, PvdA en ChristenUnie, onder leiding van Jan Peter Balkenende. Een kleine twee jaar na haar aantreden in 2007 zegde PvdA-leider Wouter Bos het vertrouwen in haar op, na grote onenigheid over de financiering van 40 achterstandswijken die naar haar werden vernoemd. Onmiddellijk na haar aftreden schreef ze samen met haar partner Onno Bosma een boek over haar ervaringen in de politiek, gebaseerd op zijn dagboekaantekeningen over die periode. De titel, 'Twintig maanden knettergek', was een knipoog naar PVV-leider Geert Wilders, die haar 'knettergek' noemde nadat ze in Trouw had gezegd dat ze niet uitsluit dat na geruime tijd de islam zich net zo wortelt in de Nederlandse traditie als christendom en jodendom. Het schrijven van het boek heeft volgens Vogelaar gewerkt als een 'natuurlijk verwerkingsproces.' Voor de eerste reünie van hun kabinet hebben Bos en Vogelaar een kop koffie gedronken, om de verhoudingen te normaliseren.

Voordat ze minister werd, was Vogelaar onder andere voorzitter van de algemene onderwijsbond, vicevoorzitter van de FNV en zelfstandig adviseur. Na de Haagse periode is ze verder gegaan met haar eigen bedrijf als zelfstandig adviseur. Ze heeft drie betaalde functies: commissaris bij de Utrechtse woningcorporatie Mitros en bij de pensioenuitvoerder in de metaalsector. Tot januari is ze voorzitter van een brancheorganisatie in de zorg. Vogelaar is actief als vrijwilliger. Ze is voorzitter van het bestuur van een migranten-vrouwencentrum in Amsterdam-West en voorzitter van de raad van toezicht van Resto VanHarte. Vogelaar gaat een dag in de week naar haar ouders in de Flevopolder, die nog zelfstandig wonen maar wel hulp nodig hebben. Ze kookt en strijkt, en is er 'voor de gezelligheid.'

undefined

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden