Interview

Aanslagen vallen in een bedje van sluimerende onvrede

Leden van de marechaussee bewaken de luchthaven Schiphol Beeld anp

Regeert de angst? Wat zijn de effecten van aanslagen? Marnix Eysink Smeets, lector aan de Hogeschool Inholland, over de effecten van terrorisme.

'Wir schaffen das.' Bondskanselier Angela Merkel gebruikte deze week de drie woorden nog een keer om te tonen dat de Duitse samenleving voldoende kracht heeft om met de vluchtelingenproblematiek om te gaan. Met de herhaling van haar woorden tracht zij ook de angst die in de Duitse samenleving sluipt na meerdere aanslagen te kanaliseren.

Is dat ook een klusje voor premier Mark Rutte? Sluipt de angst de Nederlandse samenleving in?
"Ja, de samenleving is duidelijk angstiger geworden", oordeelt Marnix Eysink Smeets, lector aan de Hogeschool Inholland en onderzoeker van de impact van terrorisme. "Eerst was men door het terrorisme vooral alerter, nu is er ook angst. Op zichzelf is die angst niet eens zo erg, ware het niet dat het ook leidt tot ander gedrag. We polariseren in hoog tempo, reageren aangebrander en vermijden plaatsen. In Frankrijk zien we zelfs dat Joden in hoog tempo het land verlaten.

"Het is overigens niet zo dat de media alles aan elkaar aan het knopen zijn en zo de angst voeden. Dat doen burgers - vaak onbewust - net zo goed. Als je daar goed naar kijkt, zie je bij hen een dikke laag van opgestapelde zorgen. De aanslagen zijn een nieuwe laag. Dat maakt de reacties nu ook zo sterk: de zorgen over de aanslagen vallen in een 'bedje' van veel andere zorgen. Dan heb je het over de nog steeds sluimerende onvrede over criminaliteit van minderheden, gebrekkige integratie, de financiële crisis, de graaicultuur van een elite, maar ook de opkomst van jihadisten en de immigratie. Die zorgen versterken elkaar en raken ook nog eens aan het al lang en breed bestaande gevoel 'dat we er alleen maar op achteruit kunnen gaan'. En die zorgen hebben allemaal een component van 'wij versus zij' en van morele beroering'. Dat maakt het riskant, dat kan tot grootschalige maatschappelijke onrust leiden."

Marnix Eysink Smeets Beeld Trouw

Wie moet als eerste op de maatschappelijke angst reageren?
"Dit is zodanig serieus, dat we allemaal aan de bak moeten. Maar dan is publiek leiderschap wel gewenst. Dat mis ik nu nadrukkelijk. Enerzijds vind ik de gebeurtenissen en de onrust zodanig groot, dat je dit als Chefsache kan betitelen. Premier Rutte dus. Maar de vraag is of hier zijn kracht ligt: in eerdere crises vond ik hem niet uitblinken. De minister van veiligheid en justitie dan? Die is op dit moment ook niet helemaal de aangewezen persoon. Wie wel? Op momenten dat de spanning de afgelopen tijd hoog werd, heeft men één partij te weinig gebruikt: aansprekende politiechefs. We weten dat het vertrouwen in hen bij het publiek hoger is dan in politici. Laat hen dus op de voorgrond treden als het spannend is. Helaas hebben we de afgelopen maanden vooral gezien dat dan toch politici op de voorgrond treden. Jammer, een gemiste kans."

Is er sprake van exploitatie van de angst?
"Idealiter zorg je dat de ernst van de dreiging niet groter wordt gemaakt dan-ie is en dat mensen het vertrouwen hebben dat we die dreiging het hoofd kunnen bieden. En dat we vervolgaanslagen niet uitlokken door de aanslagplegers wel 'heel veel plezier' van hun aanslag te geven en zo inspiratie bieden aan na-apers. Tot nu toe hebben we het steeds precies andersom gedaan. Met een enorme media-aandacht - en maar uitmelken - hebben we de ernst van de dreiging groter gemaakt dan die is en zo het risico op vervolgaanslagen vergroot. En tegelijk hebben we wel érg ons best gedaan om duidelijk te maken dat we ons mannetje niet staan. Na diverse aanslagen was zichtbaar dat diverse partijen, zoals politiebonden en politieke partijen, er meteen even voor zichzelf wat wilden uitslepen. Als je het vertrouwen bij het publiek wilt ondergraven moet je het zó doen."

Wat zijn de effecten van de angst?
"Op heel korte termijn zie je na een aanslag enerzijds angst en schrik, anderzijds een grote behoefte aan onderlinge solidariteit. Vervolgens zie je copy-cat aanslagen. Dat is nu extreem aan de hand. Mijns inziens is het helemaal niet zo gek de burger daar van tevoren voor te waarschuwen, dan voelen mensen zich mogelijk wat minder overvallen. Er is wel een 'Handreiking terrorismegevolgbestrijding', maar die kijkt vrijwel alleen naar de gevolgen direct na een aanslag. Als er al naar de langere termijn wordt gekeken, gaat het over politiek-bestuurlijke risico's van bestuurlijk handelen. Maar over de effecten op de samenleving zelf staat daarin vrijwel niets."

Zelfbeheersing als remedie
Wat kunnen we zelf doen? Zelfbeheersing tonen, is wat Marnix Eysink Smeets betreft een belangrijke remedie tegen angst. De burger moet niet helemaal los gaan op internet na een aanslag. En de media moeten veel terughoudender zijn. “Ik ben erg blij dat men in Frankrijk nu ook zelf tot die conclusie komt.” Het zou volgens de onderzoeker ook beter zijn als de ‘Haagse instituties met elkaar afspreken dat de eerste twee weken na een aanslag het eigen belang even wordt geparkeerd’. Dat geldt volgens de onderzoeker vooral ook voor politiebonden, die na een aanslag lieten weten dat ze onvoldoende waren getraind en uitgerust voor aanslagen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden