Aanslag raakt ook Merkels welkomstpolitiek

aanslag | Bondskanselier Angela Merkel lag al onder vuur vanwege haar ruimhartige vluchtelingenbeleid. Haar zusterpartij wil de regels na de aanslag, maandagavond in Berlijn, verder aanscherpen.

Weerzinwekkend' zou het zijn als de dader van de vermoedelijke aanslag op een kerstmarkt in Berlijn een vluchteling is die 'asiel en bescherming zocht in Duitsland', zei een volledig in het zwart gestoken Angela Merkel dinsdagochtend op een persconferentie in de Duitse hoofdstad. Zeker voor de 'mensen die dagelijks vluchtelingen helpen in Duitsland' en voor de mensen die 'echt onze hulp nodig hebben'.

Maar duidelijk ook voor Merkel zelf. Want een aanslag door een vluchteling is het slechtst mogelijke scenario voor de bondskanselier, die wegens haar vluchtelingenpolitiek al anderhalf jaar onder vuur ligt van haar eigen partij CDU en de rechts-populistische Alternative für Deutschland (AfD). Conservatieve CDU'ers, zusterpartij CSU en AfD verwijten haar de veiligheid van Duitsland op het spel te hebben gezet door in het najaar van 2015 de grenzen te openen voor honderdduizenden vluchtelingen en migranten.

De aanslag van maandagavond, waarbij twaalf doden en meer dan veertig gewonden vielen, sterkt hen in die mening. Ook nu de maandag aangehouden 23-jarige Pakistaanse vluchteling gisteren is vrijgelaten. Maar snelle conclusies worden zowel binnen als buiten Duitsland getrokken: omdat de daad zo veel gelijkenissen heeft met de door een IS-sympathisant gepleegde aanslag in Nice deze zomer, moet het wel een islamistische aanslag zijn. (Inderdaad claimde IS gisteravond de aanslag). En Merkel krijgt daar de schuld van.

Markus Pretzell, een belangrijk figuur binnen de AfD en partner van partijleider Frauke Petry, was er maandagavond als de kippen bij om de kanselier verantwoordelijk te maken voor de aanslag. 'Dit zijn Merkels doden', twitterde hij. Een vingerwijzen dat ongewoon is in Duitsland, anders dan bijvoorbeeld in Nederland waar Geert Wilders een foto van Merkel met bloed aan haar handen twitterde. De reacties op de tweet van Pretzell waren dan ook fel. 'Nu toont de AfD haar ware gezicht', viel er onder meer te lezen. Het toont de groeiende polarisatie in de Duitse samenleving.

Hoofd koel houden

Terwijl kopstukken uit de CDU zich gedeisd hielden - minister Thomas de Maizière van binnenlandse zaken vond het niet het moment om politieke conclusies te trekken -, Duitse media zich onthielden zich van commentaar op Merkels beleid en ervoor pleitten om toch vooral het hoofd koel te houden ('Duitsland is een sterk land'), klonk vanuit zusterpartij CSU uit Beieren wel meteen kritiek. "We zijn het de slachtoffers verschuldigd dat we onze gehele vluchtelingen- en integratiepolitiek drastisch heroverwegen", zei partijchef Horst Seehofer gisterochtend.

Seehofer strijdt al langer met Merkel over haar welkomstpolitiek en pleit voor het invoeren van een bovengrens aan het aantal vluchtelingen dat het land binnen mag. De CDU-kanselier wil daar niet aan. Zijn partijgenoot Stephan Mayer sprak van een 'compleet nieuwe dimensie van terreur in Duitsland' en hintte ook op beleidsveranderingen. "Dan kan men niet zo maar overgaan tot de politieke orde van de dag."

Maandagavond om 20.02 uur is gebeurd waar het land al anderhalf jaar voor vreesde en waar veiligheidsdiensten telkens voor waarschuwden: een dodelijke 'terreuraanslag', zoals Merkel de daad bestempelde. "De nachtmerrie is waarheid geworden", schreef journalist Jasper von Altenbockum in een commentaar op de website van Frankfurter Allgemeine Zeitung.

Waar Frankrijk en Brussel sinds de aanslag op de tijdschriftredactie van Charlie Hebdo verscheidene keren werden opgeschrikt door dodelijke aanslagen, was dat Duitsland bespaard gebleven. Bij aanslagen van Afghaanse vluchtelingen in Würzburg en Ansbach deze zomer viel een tiental gewonden, maar behalve de daders geen doden.

Tot nu. De zwarte vrachtwagen raakte ook nog eens het hart van de Bondsrepubliek: een bij Duitsers geliefde kerstmarkt, dé plek om samen glühwein te drinken, kerstliederen te zingen en de laatste inkopen te doen, voor er komend weekend thuis vrede op aarde wordt gevierd. De kerstmarkt voor de in de Tweede Wereldoorlog half ingestorte Gedächtniskirche, symbool voor oorlog en wederopbouw, is bovendien een van de bekendere in de hoofdstad en bevindt zich in het centrum van het oude West-Berlijn op enkele kilometers van Merkels Kanzleramt.

Daarnaast komt de aanslag op een gevoelig moment, zo vlak voor Kerst en het begin van het Duitse verkiezingsjaar. Van maart tot en met mei zijn er deelstaatverkiezingen, in onder meer de grote deelstaat Noordrijn-Westfalen. Afgelopen winter en voorjaar verloor Merkels CDU tijdens zulke regionale verkiezingen flink, vooral door onvrede over haar vluchtelingenbeleid. En half september wil Merkel voor de vierde keer bondskanselier worden. Begin december ontving ze daarvoor steun op haar partijcongres, hoewel die minder groot was dan vorige keren. Ook binnen de CDU is er een stroming die het vluchtelingenbeleid te ruimhartig vindt.

Hardere toon

Maar Merkel heeft haar vluchtelingenbeleid al strenger gemaakt. Criminele vluchtelingen moeten sneller worden uitgezet, Duitsland heeft meer 'veilige herkomstlanden' benoemd om meer migranten uit te kunnen zetten. Sinds een paar weken slaat ze ook een hardere toon aan in het integratiedebat. Op het partijcongres begin december sprak ze zich bijvoorbeeld voor het eerst uit tegen de boerka - die zou niet in Duitsland 'thuishoren'. Ook drong ze aan op betere en langlopende integratietrajecten. Dat doet ze vooral om critici in haar partij tevreden te stellen en de AfD de wind uit de zeilen te nemen.

Die opzet leek te lukken: in peilingen van de afgelopen weken steeg haar populariteit. Volgens een recente enquête van Stern en RTL zou een op de twee Duitsers haar bij directe verkiezingen kiezen tot bondskanselier, een percentage waar haar tegenstanders slechts van kunnen dromen. Maar of ze na de terreurdaad van maandagavond zo geliefd blijft, is maar de vraag.

Deze zomer kreeg Merkels populariteit een klap. In juni stond nog bijna 60 procent van de bevolking achter haar, na de islamistisch gemotiveerde aanslagen in Würzburg en Ansbach daalde dat naar 47. Duitse terreurexperts wezen er gisteren al op dat de kerstmarkt met betonblokken had kunnen worden beveiligd, zoals dat ook vaak in Israël gebeurt op plaatsen waar veel mensen bijeenkomen.

Het zijn verwijten die Merkels politieke tegenstanders ter hand kunnen nemen. Zij zullen in het verkiezingsjaar telkens benadrukken dat de kanselier haar land onveilig heeft gemaakt en haar volk niet kan beschermen. Dat deden ze eerder na de massale aanrandingen tijdens Oudjaarsnacht in Keulen en ook na de recente moord op een studente in Freiburg door een vluchteling. Het is een beeld dat zich slechts met veel moeite en harde maatregelen laat rechtzetten. Zo dreigt het vluchtelingenbeleid de politieke agenda en de campagne voor de landelijke verkiezingen te domineren. De vrees is ook dat polarisatie in de Duitse samenleving verder zal toenemen.

Opschuiven naar rechts

Merkel zal, om de CSU tegemoet te komen, waarschijnlijk weer een stukje naar rechts moet opschuiven met haar vluchtelingenbeleid. Net als deze zomer is de discussie over camera's op openbare plekken weer losgebarsten. Terreurexpert Krause pleitte daar gisteren voor, de CSU en sommige CDU'ers willen ze al langer.

Maar regeringspartij SPD, die gisteren in de media ook opmerkelijk terughoudend was, is daar tegen. De kanselier heeft echter in de verkiezingscampagne politieke speelruimte om een conservatievere toon aan te slaan: de sociaal-democraten, haar grootste tegenstander, zijn geen echte bedreiging voor haar.

Tegelijkertijd kunnen aanvallen van de AfD op Merkel er juist toe leiden dat haar CDU de gelederen sluit en zich als één man achter haar schaart, schrijven Lisa Caspari en Katharina Schuler in een commentaar van Die Zeit. 'Smakeloos', noemde bijvoorbeeld CDU-politicus Armin Schuster de beschuldiging van de AfD, terwijl hij juist een christen-democraat is die de migratiepolitiek van de kanselier meermalen heeft bekritiseerd.

Kracht vinden

Merkel liet gisterochtend in haar verklaring niets los over haar vluchtelingenbeleid en zal dat volgens analyses in de Duitse media ook de komende dagen niet doen. Wel zei ze dat de daad zal worden opgelost en bestraft 'zo hard als onze wet dat toelaat'. Verder riep de bondskanselier haar volk op zich niet te laten regeren door angst. "We willen niet verlamd door angst voor het kwade leven. We moeten kracht vinden voor het leven dat wij willen leven: vrij, met elkaar en open."

Dat betekent dat de kerstmarkten in de rest van Duitsland gisteren gewoon opengingen. Wel werden er extra maatregelen genomen. In Dresden plaatste de politie bijvoorbeeld betonblokken rond de markt. Alleen in Berlijn bleven ze een dag dicht, uit medeleven met de slachtoffers en hun families.

Maar de Berlijners moeten hun gewone leven, zo benadrukten politici van de stad, zo snel mogelijk oppakken. En dat betekent dat ze woensdagavond, als ze daar de moed voor kunnen vinden, met vrienden en familie weer een glühwein kunnen drinken op een kerstmarkt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden