Aanslag op Giovanni in Laterano raakt Rome in zijn historie

AMSTERDAM - De aanslag op de San Giovanni in Laterano in Rome had veel grotere schade kunnen aanrichten dan nu gebeurd is. Aan de achterkant van de kerk, bij het zijportaal naast het aanpalende bisschoppelijk paleis, heeft de in een geparkeerde auto verborgen bom een krater van twee meter diep in het wegdek geslagen. De ijzeren hekwerken in de poorten zijn beschadigd, de massieve deuren uit hun hengsels gelicht.

Maar aan Giotto toegeschreven fresco's en een door Michelangelo ontworpen houten plafond liepen voor zover nu bekend geen schade op.

En de beroemde voorgevel is intact.

Op de bovenste etage van het dubbelgelaagde renaissance-portiek zijn de ramen uit de sponningen gesprongen. De zijingang ligt aan een uiteinde van het dwarsschip, waar de stoelen de lucht invlogen en houtwerk vernield is. Binnen is de schade aanzienlijk, maar beperkt.

Buiten is er wonderwel verder geen ravage aangericht. Het baptisterium op het plein in de hoek van kerk en paleis staat er nog, de oudste doopkapel van Rome, uit de 4de eeuw van keizer Constantijn. Ook de obelisk op de Piazza di San Giovanni is overeind gebleven, een van de oudste en hoogste ter wereld, in de 15de eeuw voor Christus in Egypte opgericht en in de 4e eeuw na Christus weggeroofd naar Rome.

Hoeveel schokkender zou de aanblik zijn van een gehavende facade aan de voorkant, de enorme barokgevel gebouwd door Alessandro Galilei, met zijn gigantische zuilen, het triptiek met de beelden van Christus, Johannes de Evangelist en Johannes de Doper eromheen. Deze entree kent iedere toerist in Rome. Maar de bom werd evenals bij het Uffizimuseum in Florence in mei aan de achterkant geplaatst: machtsvertoon om te laten zien hoeveel kwetsbaarder nog de Italiaanse samenleving in de toekomst zal zijn, als de 'Operatie Schone Handen' wordt doorgezet?

Het is de eerste keer dat bezit van het Vaticaan door een bomaanslag wordt getroffen. Met de Santa Maria Maggiore en de San Paolo fuori le Mura behoort de Laterano tot het schaarse eigen grondgebied buiten Vaticaanstad. De basiliek is de bisschopskerk van de paus in diens functie van bisschop van Rome en draagt het opschrift 'Moeder en hoofd van alle kerken'. Tot de 'Babylonische gevangenschap' van de pausen in Avignon in de veertiende eeuw was de San Giovanni de zetel van 33 eerdere pausen.

De aanslag van gisternacht, bedoeld als waarschuwing aan het adres van het Vaticaan dat zich tegen de mafia en de smeergeldenpolitiek richt, trof een van de belangrijkste kerkelijke en culturele gebouwen van Rome. Het staat op de Monte Celio, een van de zeven heuvels van de stad. Hier plantte Constantijn in het jaar 314 ter ere van de overwinning op de 'heidenen' een kerk neer, op grond die eigendom was van de Romeinse familie van de Laterani. Een aardbeving en twee branden verwoestten nieuwe kerken in volgende eeuwen. In 1649 bepaalde architect Francesco Borromini (ook de Sant' Agnese op de Piazza Navona is van hem) het uiterlijk van het gebouw zoals het er nu nog staat.

Symbolisch

Tal van bijzonderheden van de Laterano (van binnen een weidse, wat kale ruimte) getuigen van een rijke symbolische betekenis in de geschiedenis van de rooms-katholieke kerk. Het einde van het heidense Romeinse rijk spreekt al uit de voorgevel: de middelste van de vijf kolossale deuren zou afkomstig zijn uit de Romeinse Curia op het Forum Romanum, de vergaderzaal van de Romeinse Senaat. Tegenover de kerk is de beroemde Scala Santa (heilige trap) te vinden, die keizerin Helena in de vierde eeuw uit het paleis van Pilatus in Jeruzalem naar Rome heeft gebracht. De met doornen gekroonde Christus zou de 28 marmeren treden beklommen hebben en in navolging van hem klauteren gelovigen op hun knieen (over de ter bescherming aangebrachte houten bekleding) naar boven, ter verwerving van een aflaat: kwijtschelding van zonden.

Wie in een Heilig Jaar (om de 25 jaar) de meest rechtse, anders gesloten Heilige Deur doorgaat van het vijftal aan de voorkant van de kerk, verdient ook een aflaat.

Een altaar mag slechts door de paus betreden worden, een door vergulde houten spijlen omheinde houten tafel waaraan de apostel Petrus als eerste paus zelf de mis zou hebben opgedragen - Harry Mulisch weet er in 'De ontdekking van de hemel' de Stenen Tafelen van Mozes verborgen.

In een kastje onder een baldakijn op het hoofdaltaar zouden zich de hoofden bevinden van Petrus en Paulus, die in Rome de marteldood stierven. Een van de weinige twintigste eeuwse monumenten is de graftombe van Leo XIII, de sociaal bewogen paus van de encycliek Rerum Novarum, over de positie van arbeiders.

Niet in ornamenten zichtbaar zijn de besluiten die verschillende pausen hier genomen hebben. Nadat Innocentius III in een droom zijn ineenstortende Laterano door Franciscus gestut zag, erkende hij de Franciscaner orde. Hier vond een aantal concilies plaats. Kruistochten werden er afgekondigd, de verdelging van de Katharen. In het paleis sloten Mussolini en paus Pius XI in 1929 het Verdrag van Lateranen, waarbij de Italiaanse staat de soevereiniteit van de paus over Vaticaanstad en de paar exterritoriale gebieden erkende.

Johannes Paulus II komt er, zoals zijn meeste voorgangers de laatste eeuwen, nog maar een enkele keer op hoogtijdagen: het bewind over het bisdom Rome is gedelegeerd aan een vicaris, kardinaal Camillo Ruini.

Gisternacht werd de paus op vakantie in zijn buitenshuis in Castelgandolfo wakker gebeld en woensdagmiddag bezocht hij 'zijn' kerk meteen, samen met de Italiaanse president Oscar Luigi Scalfaro.

De aanslag op de San Giorgio in Velabro, waar de paus ook over sprak, is minder eenvoudig te verklaren. Ging het hier om een willekeurig doelwit, willen daders laten weten dat er geen bescherming tegen hun chantage mogelijk is? Het zesde eeuwse kerkje, met een karakteristieke toren een prachtig portaal, is een van de zeer vele gebedshuizen in Rome. Het ligt in de nabijheid van het Forum, van het Capitool, van wat er nog over is van het vroegere Joodse Ghetto. Ook het Romeinse stadhuis is in de buurt, aan de door Michelangelo ontworpen Piazza Campidiglio. Maar de bomauto stond wel precies geparkeerd voor de kerk, die bij Romeinen en toeristen in trek is voor trouwtjes.

Kruisheren

Het generalaat van de orde der Kruisheren is hier gevestigd. Het portaal ligt in puin. Zuilen zijn omvergeworpen. De sacristie tussen kerk-en kloostergebouw is deels weggeslagen: hier woont de generaal van de orde, de Vlaming Lambert Graus, die met waarschijnlijk een hersenschudding in het ziekenhuis ligt. Zijn rechterhand, de Nederlander James Remmerswaal, is er met een paar glassplinters in het lichaam goed van afgekomen, evenals een Indonesische pater die te gast was. De Kruisheren worden zolang gehuisvest in het Nederlands College, de pied-a-terre van de Nederlandse bisschoppen.

In Milaan had de ontploffing plaats bij de Piazza Cavour, op enkele honderden meters van het operatheater La Scala. Een auto met bom explodeerde voor een museum voor moderne kunst; het gebouw werd voor een deel opgeblazen. Twintig doeken van de Milanese schilder Mario Nigro zijn verloren gegaan, een van de oprichters van de Italiaanse naoorlogse vernieuwende 'Beweging van concrete kunst'. In Milaan wordt het onderzoek geleid tegen de smeergeldenpolitiek: deze aanslag lijkt vooral bedoeld om de mensen achter het anti-corruptie-onderzoek te intimideren.

De aanslagen in Rome veroorzaakten slechts toevallig lichte verwondingen, tegenover de mensenlevens die de aanslag in Milaan kostte. Mensen tellen voor de daders niet, dat is ook bij de aanslag op het Uffizi-museum gebleken. Is een Scala in bedrijf, een museum overdag, een volle kerk de volgende stap?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden