Aanpak van mensensmokkel - en de keerzijde

Het kabinet gaat mensensmokkel harder aanpakken. Hoe dat in zijn werk zal gaan weten we niet, maar waarschijnlijk zal justitie netwerken van mensensmokkelaars en de bijbehorende smokkelroutes trachten te ontrafelen. Nu al gaat een groot deel van het nader gehoor van de vluchtelingen niet over hun vluchtmotieven, maar over de manier waarop zij naar Nederland zijn gekomen en wie hen daarbij van dienst waren.

JOOST JONGERDEN; RENE OUDSHOORN

De keerzijde van de bestrijding van de mensensmokkel is echter dat het moeilijker wordt uit levensbedreigende situaties te vluchten. De meeste vluchtelingen zijn voor een veilig heenkomen afhankelijk van smokkelaars. Tussen bestaansonzekerheid en vervolging in het land van herkomst en een nieuw bestaan in het land van toekomst liggen namelijk geen toegankelijke open wegen. Wie moet vluchten passeert grenzen in laadruimtes van vrachtwagens, tracht de douane te misleiden met valse paspoorten en visa of loopt met gidsen over illegale grensovergangen. Vluchtelingen krijgen deze diensten geleverd door mensensmokkelaars. Een harde aanpak van de mensensmokkel maakt het voor vluchtelingen moeilijker een reis naar de relatieve veiligheid te kopen. Vanuit het gezichtspunt van de vluchtelingen is de aanpak van de mensensmokkel zeker geen stap voorwaarts.

De aanpak van de mensensmokkel komt natuurlijk niet uit de lucht vallen. De overheid voert een restrictief vluchtelingenbeleid, dat steunt op twee pijlers: een verwijderbeleid en een anti-instroombeleid. De aanpak van de mensensmokkel maakt deel uit van het anti-instroombeleid: het moet de komst van vluchtelingen beperken. Niet toevallig werd de bestrijding van de mensensmokkel in één adem genoemd met de landen Irak en Afghanistan. Een groot deel van de vluchtelingen komt momenteel uit deze onveilig verklaarde landen. Juist vanwege de onveilige situatie in Irak en Afghanistan worden vluchtelingen niet teruggestuurd. Voor beleidsmakers die gewoon zijn geworden te denken in aantallen is het dan al snel logisch om de komst van vluchtelingen te beperken als de verwijdering 'technisch' of politiek moeilijk ligt.

De toorn van paars jegens de georganiseerde mensensmokkel had ook betrekking op de grote sommen geld die ermee verdiend worden. Het smokkelen van mensen naar Europa, of zullen we zeggen het leveren van diensten aan mensen in nood, is een lucratieve business geworden. De kosten voor een persoon uit Irak zijn sinds 1991 sterk gestegen. Een transport van Irak naar Europa, meestal via Turkije, vaak via Oekraïne of Rusland, kostte begin jaren '90 2 000 Amerikaanse dollar en kost tegenwoordig al snel 7 000 dollar per persoon.

Marktdenken

Toch laat het een nare smaak in de mond achter om het kabinet stelling te horen nemen tegen de commercialisering van het vluchten. Het is namelijk hetzelfde kabinet dat toestaat dat het martkdenken in (de uitvoering van) het beleid een plaats heeft gekregen. Zo verklaarde de directeur van de vreemdelingengevangenis in Tilburg: “Mijn product is detentie. Dat lever ik en daar word ik op afgerekend. Ik zou net zo goed auto's kunnen verkopen.” De journalist Chris de Stoop zette vorig jaar in zijn boek over deportatie in Europa uiteen hoe het verwijderbeleid van overheden in Europa een keiharde miljoenen-business geworden is: reisbureaus die goede zaken doen met de organisatie van chartervluchten voor terug te sturen illegalen en uitgewezen vluchtelingen en distributiefirma's die er voor overheden voor zorgen dat personen zonder identiteitspapieren toch nog uitgezet worden. Ook de IND begaf zich op de 'vluchtelingenmarkt' toen de dienst voor uit te wijzen Somaliërs paspoorten kocht op de zwarte markt.

Als het kabinet werkelijk bezorgd is over de grote sommen geld die omgaan in de mensensmokkel, lijkt de nu ingeslagen weg contra-productief. Het opsporen en ontmantelen van de smokkelroutes zal een wedloop tot gevolg tussen smokkelaars die nieuwe routes openen en justitie die ze weer tracht te sluiten. De wedloop tussen smokkelaars en overheid zal ook een prijsopdrijvend effect hebben. Veiligheid zal duurder betaald moeten worden. Het zal echter niet de komst van vluchtelingen verhinderen. Hun komst is een gevolg van de politieke instabiliteit in de wereld.

Demonisering van de smokkelaars legitimeert opsporing en vervolging. Maar natuurlijk zijn de smokkelaars niet allemaal zo slecht als men ons wil doen geloven. Het beroven van wanhopige vluchtelingen (door criminelen die zich uitgeven voor smokkelaars) komt natuurlijk veelvuldig voor. De verhalen over Iraakse vluchtelingen die in Kiev van hun laatste geld zijn beroofd zijn legio. De auteurs zelf zijn goed bekend met de zaak van een Koerdische jongen uit Irak, die tijdens zijn vlucht in Turkije werd beroofd van de 5 000 dollar die hij nodig had om Europa te bereiken. Maar het komt ook voor dat vluchtelingen gedeeltelijk achteraf mogen betalen (no cure no pay) of bij mislukking twee herkansingen krijgen. Voorlopig hebben de vluchtelingen meer te verwachten van deze smokkelaars dan van de westerse landen die krampachtig de deur op slot proberen te houden.

Wie aan die deur klopt wordt niet toegelaten. Ook door de UNHCR erkende vluchtelingen wachten buiten Europa lange tijd op toelating. Slechts mondjesmaat zijn westerse landen bereid de vluchtelingen toe te laten, in Nederland 500 personen per jaar. De meeste vluchtelingen rest geen andere keus dan als vluchteling in de regio te blijven. Een klein deel van hen kan gebruik maken van diensten van smokkelaars.

En laten we de mensensmokkel ook eens uit een ander perspectief bekijken. Hoeveel van de 33 000 personen die sinds 1990 zijn erkend als

A-statushouders hebben hun vlucht te danken aan mensensmokkelaars? Deze mensensmokkelaars hebben personen in veiligheid gebracht van wie ook de Nederlandse overheid zegt dat zij voor hun leven te vrezen hadden. De moderne mensensmokkelaar zou net zo goed de kenmerken van een Al Capone als van Raoul Wallenberg kunnen hebben.

Maar als het kabinet de mensensmokkel toch wil aanpakken, kan het dan ook vertellen bij wie de vluchtelingen een reis naar de veiligheid kunnen boeken?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden