Aanhangers zien stemmen als strijdmethode

SAN SEBASTIAN - Plotseling springen twee gemaskerde ETA-leden op het podium en ontvouwen een spandoek: "Zelfbeschikking, amnestie. Stemmen is ook een strijdmethode." Het wielerstadion van San Sebastian explodeert: "Gora ETA militar!" , leve de militaire ETA, scanderen duizenden mensen in extase.

De zwart en paars gemaskerde mannen in groene legerjassen omhelzen een oude vrouw, Blanka Antepara, die kandidaat staat voor Herri Batasuna (Partij van de Volkseenheid), de politieke tak van de terroristische organisatie. Antepara is moeder van een gevangen en een omgekomen ETA-lid en een van de spreeksters op de verkiezingsmanifestatie van Herri Batasuna (HB). Binnen 15 seconden zijn de twee leden van de Euzkadi Ta Azkatasuna (de Baskische afscheidingsbeweging ETA) achter het podium verdwenen en laten een zaal achter die volledig op zijn kop staat.

De emotie is geregisseerd, maar niet minder echt. De ETA heeft zijn (gemaskerde) gezicht laten zien in de Spaanse verkiezingscampagne. De boodschap luidt: de ETA is niet dood, ondanks de succesvolle acties van de Spaanse en Franse politie. De razendsnelle interventie is het hoogtepunt van de verkiezingsmanifestatie van HB in het wielerstadion van San Sebastian

nostia zeggen de Basken) in de provincie Guipuzcoa, het bolwerk van de ETA en HB. HB is er de grootste partij, in heel Euskal Herriko (Baskenland) was het met 18 procent van de stemmen de derde politieke formatie bij de vorige verkiezingen.

Als er een ding duidelijk wordt in dit wielerstadion is dat de steun voor de ETA nog bestaat. Hoe staat het met het terrorisme zelf na de arrestatie van de belangrijkste ETA-leiders in Frankrijk vorig jaar en de ontdekking van een wapenfabriek in februari? "De gewapende strijd is volstrekt niet afgelopen" , zegt Karmelo Landa, die de eenmansfractie van HB in het Europese parlement vormt. "De Spaanse regering heeft sterk toegeslagen, maar wij beschikken over informatie dat de ETA doorgaat, als er geen onderhandelingen met Madrid komen. Kijk om je heen in de zaal. Hier liggen de wortels van de ETA."

HB is een coalitie van Baskische marxisten-leninisten, extreme nationalisten, links-nationalistische vakbonden, feministen en (in afnemende mate) radicale Baskische katholieken. Het HB-ETA-conglomeraat vormt een subcultuur in de Baskische samenleving, die zich beroept op het abertzale, een Baskische links-nationalistische ideologie die zich onverzoenlijk opstelt tegenover het Spaanse 'buitenland'. De sporthal wordt gevuld door alle generaties. Een jongen in rood T-shirt met hamer en sikkel deelt stickers uit, waarop drie journalisten van de Baskische televisie als 'moordenaars' staan afgebeeld. De Spaanse justitie begon deze week een onderzoek tegen de drukker ervan. Er worden 'onafhankelijkheids'-Tshirts verkocht, Baskische (officieel niet geldige) postzegels, reizen naar de 'Cubaanse revolutie' aangeboden en er hangen grote aanplakbiljetten met pasfoto's van 560 gevangen ETA-leden. Hele families verdringen zich om de portrettengallerij en wijzen bekenden aan.

Sinds het mislukken van de onderhandelingen met de Spaanse regering in 1989 in Algerije eisen ETA en HB nieuwe onderhandelingen, onder andere over een vrijlating van hun ruim 600 gevangen leden. "Laten we de regering dwingen tot vredesonderhandelingen" , staat overal in Baskenland op de verkiezingsaffiches van HB. Madrid piekert daar niet over, zolang de terroristische organisatie het geweld niet afzweert. En dat staat niet te gebeuren, maakt europarlementarier Landa duidelijk. "Ik ben parlementarier en moet voorzichtig zijn, op het verdedigen van geweld staat gevangenisstraf. Ik kan dus niet mijn persoonlijke mening zeggen, maar er zijn hier veel mensen die de ETA steunen."

Een heel ander geluid klinkt in het hoofdkwartier van de gematigde Baskisch Nationale Partij (PNV) in Bilbao. "Ik verwacht dat de ETA zich volgend jaar zal opheffen. Misschien dat er nog wat lui overblijven die af en toe een bom plaatsen, maar in grote lijnen is de ETA een aflopende zaak." Het optimisme van de belangrijkste Baskische politicus, Xabier Arzalluz, is niet alleen gebaseerd op de successen van de Spaanse en Franse politie, maar stoelt vooral op het toenemende isolement van de ETA in de Baskische samenleving. HB zal zondag waarschijnlijk een of meer van zijn vier zetels in het Spaanse Congres verliezen.

Xabier Arzalluz (60) is voorzitter van de PNV, de grootste partij in Baskenland. De 'pope van het Baskische nationalisme', zoals de grijzende ex-jezuiet wordt genoemd, is een indrukwekkende verschijning. Gedistingeerd, zelfverzekerd, intellectueel. Voor zijn kamer in het moderne partijkantoor hangt de vlag van een Baskisch bataljon uit de Spaanse burgeroorlog. De geschiedenis gaat voor hem "boven alles." In de Franco-periode studeerde hij theologie en rechten in Berlijn. Daar kreeg hij voor het eerst van zijn leven een boek in het Euskara, de Baskische taal die onder Franco was verboden. "Ik ben in een Baskisch sprekende familie geboren. Op school werden we geslagen, als we Baskisch spraken. Ik behoor tot een een verloren generatie."

Arzalluz is een van de belangrijkste regionale politici die de sleutels voor een nieuwe Spaanse regering in handen hebben, daar geen van de twee grote landelijke partijen een meerderheid in het parlement zullen halen. De prijs die hij voor zijn eventuele regeringsdeelname zal vragen, is niet gering, want Arzalluz is in de eerste plaats een Baskische nationalist die naar een zo groot mogelijk zelfbestuur van zijn regio streeft. Tot dusver is hij daarin zeer wel geslaagd. Van de 17 Spaanse autonome regio's heeft Baskenland de grootste autonomie. De regionale regering, die door de PNV en de kleinere Baskische socialistische partij wordt gevormd, kan eigen belastingen heffen en heeft een eigen politie, de Ertzaintza. Er is een Baskische televisie en het Euskara wordt op scholen onderwezen. Maar Arzalluz wil stap voor stap meer bevoegdheden van Madrid naar Vitoria overdragen, de stad waar de Baskische regering zetelt. Om te beginnen wil hij een eigen centrale bank. In Madrid wordt daar zwaar tegenaan gehikt, omdat zo'n instelling de rentestand zal benvloeden en daarmee de koers van de Spaanse peseta.

De jaren tachtig zijn rampzalig geweest voor de verouderde Baskische staal- en scheepsbouwindustrie en Arzalluz wil een middel in handen krijgen om de hoge rentestand omlaag te krijgen. "Er moet hoe dan ook een andere, realistischere economische politiek komen. De politiek van de PSOE met de Olympische Spelen en de Expo runeerde onze industrie." Andere zaken die op de Baskische verlanglijst staan, zijn eigen beheer over de sociale voorzieningen, het water en een eigen handelsvloot. Op lange termijn denkt Arzalluz zijn doel van de facto volledige onafhankelijkheid in het kader van een 'federaal Europa' te realiseren. "Brussel wordt belangrijker dan Madrid. Over tien jaar hebben we de Europese munt. Maastricht is slechts een etappe. De Spaanse staat zal verdwijnen. Over hooguit twintig jaar hebben we een Europese federale staat, waarin Frankrijk, Holland en Baskenland gebieden zijn als de huidige Duitse 'Lander'."

De bijna honderd jaar oude PNV is een van de oprichters van de christendemocratische Europese Volkspartij. "Morgen zie ik Martens, Lubbers en Kohl in Brussel" , laat Arzalluz zich terloops ontvallen. "Eigenlijk is de regering in Madrid niet onze zaak. We wachten af wat de PSOE of de PP te bieden hebben. De PP is ons niet erg vriendelijk gezind. Historisch is rechts in Spanje onze vijand. De Franco-tijd ligt nog niet zo ver achter ons. In de PP zitten veel mensen die onder Franco hoge posities innamen. Franco was een duivel die hier haat en wroeging heeft gezaaid, zonder dat te weten kunt u de ETA niet begrijpen. Dit partijkantoor staat op de plaats van het geboortehuis van de oprichter van de PNV (Sabino Arana in 1895 - red.). Franco heeft het tot de grond toe laten afbreken en de stenen in zee doen storten. Rechts is hier historisch anders dan in Frankrijk of Nederland, waar het altijd democratisch was. De socialisten zijn hier democratischer. God zij dank zitten we nu in de EG, anders zou ik niet gerust zijn op een overwinning van de PP."

De coalitie die de PNV in 1986 met de Baskische PSOE aanging, was een van de factoren die het historische wantrouwen van de Basken in 'Madrid' deed afnemen. Het was de politieke basis waarop de subcultuur van het abertzale kon worden teruggedrongen. Tot dat toenemende isolement droeg in belangrijke mate ook de beweging Gesto por la paz (vredesgebaar) bij. De vredesbeweging, die in 1986 werd opgericht, telt inmiddels 138 groepen op scholen, universiteiten, wijken, dorpen en bedrijven die een dag na elke ETA-aanslag op een vaste plaats een zwijgende demonstratie houden.

"In het begin was het heel moeilijk" , zegt Jesus Herredo, bestuurslid van Gesto. "Voor 1986 kon je alleen tegen je allerbeste vrienden zeggen dat je tegen de ETA was. Tegen de ETA zijn was taboe. De straat was van hen. Dit en vorig jaar organiseerden we demonstraties van 100 000 mensen, waaraan alle politieke krachten in Baskenland deelnamen, met uitzondering van Herri Batasuna. Het is ook een belangrijk gebaar naar de rest van Spanje, waar het vooroordeel bestaat dat alle Basken gewelddadig zijn."

De laatste stille demonstraties vonden eind januari plaats, toen de ETA een drugshandelaar in San Sebastian om het leven bracht. "Vijf maanden zonder terrorisme is lang voor ons doen" , zegt Herredo hoopvol.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden